Karyalılar; bugünkü Muğla ilinin büyük bölümünü, Aydın'ın güney kesimlerini kapsayan bölgede yaşayan, kendi dillerini (Karca) konuşan yerli bir Anadolu halkıydı. Herodot, Karyalıları denizcilikte ve paralı askerlikte becerikli bir halk olarak tanımlar.
Karca dili, Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu koluna aittir ve Luvice ile akrabadır. Dil, Mısır'daki paralı asker yerleşimlerinde bulunan iki dilli (Karca-Mısırca) yazıtlar sayesinde kısmen çözülebilmiştir.
Karya Satrapı Mausolos (MÖ 377-353) için, ölümünden sonra karısı ve kız kardeşi Artemisia II tarafından inşa ettirilen bu anıtsal mezar; antik dünyanın yedi harikasından biri sayılırdı.
Yaklaşık 45 metre yükseklikteki yapı; İyon sütunlu bir tapınak gövdesi, üzerinde piramit biçimli bir çatı ve tepesinde dört atlı bir savaş arabası heykeliyle taçlandırılmıştı. Dönemin en ünlü heykeltraşları (Skopas, Leochares, Bryaxis, Timotheos) yapının kabartmalarında çalıştı.
Mozole, 12.-15. yüzyıllar arasındaki depremlerle yıkıldı; kalan taşları 15. yüzyılda Rodos Şövalyeleri tarafından Bodrum Kalesi'nin inşasında kullanıldı. Bugün British Museum'da mozoleden kalan kabartmalar ve heykel parçaları sergilenmektedir.
Karya'nın en ünlü kadın hükümdarı, Mausolos'un karısı Artemisia II'den (MÖ 4. yy) farklı olarak, MÖ 5. yüzyılda yaşamış Artemisia I'dir. Halikarnassos Kraliçesi olan Artemisia I, Pers Kralı Kserkses'in MÖ 480'deki Yunanistan seferine katıldı ve Salamis Deniz Savaşı'nda beş gemilik filosuyla savaştı.
Herodot'un anlattığına göre Artemisia I, savaş sırasında cesareti ve stratejik zekâsıyla Kserkses'in takdirini kazandı — hatta savaş sonrası Kserkses'e "Erkeklerim kadın, kadınım erkek oldu" dedirtti.
Karya'nın Halikarnassos kenti, "tarihin babası" olarak anılan Herodot'un (MÖ ~484-425) doğum yeridir. Herodot'un "Historiai" (Tarihler) adlı eseri, sistematik tarih yazıcılığının ilk örneği kabul edilir ve Pers Savaşları'nı, dönemin coğrafyasını ve kültürlerini kapsamlı biçimde belgeler.
**Temel Bilgiler** - **Konum:** Bugünkü Muğla-Bodrum bölgesi - **Dil:** Karca (Hint-Avrupa, Luvice akraba) - **En ünlü yapı:** Halikarnassos Mozolesi (dünyanın 7 harikasından biri) - **Ünlü isimler:** Herodot, Artemisia I, Mausolos
Karya'nın en parlak dönemi, Hekatomnid hanedanı (MÖ 392-334) yönetimindeydi. Bu hanedan, Pers İmparatorluğu'na bağlı satraplar olarak yönetmelerine rağmen büyük ölçüde bağımsız hareket ediyor, kendi para birimlerini bastırıyor ve büyük imar projeleri yürütüyorlardı.
Mausolos döneminde başkent Mylasa'dan (Milas) Halikarnassos'a taşındı ve kent büyük bir imar hamlesiyle genişletildi.
Karyalılar Yerli mi, Göçmen mi?
Antik kaynaklar (Herodot dahil) Karyalıların kökeni konusunda farklı anlatılar sunar: Bazıları onları Girit kökenli göçmenler olarak tanımlarken, dilbilimsel kanıtlar (Karca'nın Anadolu dil ailesine ait olması) yerli bir Anadolu halkı olduklarını düşündürmektedir. Modern akademik görüş, ikinci teoriyi daha güçlü bulmaktadır.
---