Çatalhöyük, Konya'nın Çumra ilçesinde, MÖ ~7100-5950 arasında kesintisiz iskân edilmiş, dünyanın bilinen en büyük ve en iyi korunmuş Neolitik yerleşimlerinden biridir. Yaklaşık 3.500-8.000 kişilik bir nüfusa sahip olduğu tahmin ediliyor. Yerleşimin en dikkat çekici özelliği, evlerin birbirine tamamen bitişik inşa edilmesi ve aralarında sokak bırakılmaması — insanlar komşu damlar üzerinden yürüyüp kendi evlerine çatıdaki bir açıklıktan merdivenle iniyordu. James Mellaart'ın 1958'de başlattığı kazılar, bu siteyi arkeoloji tarihinin en önemli Neolitik keşiflerinden biri hâline getirdi; 1993'ten beri Ian Hodder liderliğinde uluslararası bir ekip tarafından kazılmaya devam ediliyor.
- Höyük, 13 farklı yerleşim katmanından oluşuyor; bu katmanlar, aynı yerde binlerce yıl süren kesintisiz yaşamı gösteriyor.
- Evlerin duvarlarında boğa başları (bukranyon), leopar kabartmaları ve av sahneleri betimleyen renkli duvar resimleri bulundu — bu, dünyanın bilinen en eski duvar resimlerinden bazıları.
- Ölüler, evlerin taban altına, genellikle oturma platformlarının altına gömülüyordu — insanlar kelimenin tam anlamıyla atalarının üzerinde yaşıyordu.
- 2012'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.
Sokaksız Yerleşim
Evler duvar duvara bitişik inşa edildiği için aralarında sokak veya geçit yoktu; ulaşım, düz damlar üzerinden sağlanıyordu. Her evin kendi çatısında bir giriş deliği ve içeri inen bir ahşap merdiven bulunuyordu. Bu düzen, hem savunma hem de toplumsal mahremiyet açısından bilinçli bir tercih olarak yorumlanıyor.
Ev İçi Sembolizm
Evlerin iç duvarlarında sıkça tekrarlanan boğa başı kabartmaları (bukranyon) ve boynuzlar, avcılık ve gücün sembolik temsilleri olarak yorumlanıyor. Bazı evlerde bulunan detaylı av sahneleri (insanların boğa ve geyik avladığı tasvirler), döneme ait en eski figüratif duvar sanatları arasında sayılıyor.
Ölülerle Birlikte Yaşamak
Çatalhöyük'te ölüler genellikle evin içine, oturma platformlarının altına gömülüyordu — bazı iskeletlerin kafatasları çıkarılıp kırmızı aşı boyasıyla boyanarak ayrı saklanmış, bazen de yeniden gömülmüştü. Bu uygulama, atalarla kurulan yakın, sürekli bir bağın işareti olarak değerlendiriliyor.
Mellaart'ın Yorumu
James Mellaart, sitede bulunan bazı dolgun vücutlu kadın figürinlerini (özellikle iki leopar arasında oturan, doğum yapar pozdaki ünlü figürin) bir "Ana Tanrıça" kültünün kanıtı olarak yorumladı — bu yorum, 1960'lardan itibaren popüler feminist ve Neolitik ana-erkil toplum teorilerinde geniş yer buldu.
Hodder Ekibinin Temkinli Yaklaşımı
Ian Hodder liderliğindeki daha yeni kazılar, bu yorumun aşırı basitleştirilmiş olabileceğini vurguluyor — sitede erkek ve kadın figürinlerin oranı, ev içi güç dengesine dair kesin bir "matriarkal toplum" sonucuna varmak için yeterli kanıt sunmuyor. Hodder, toplumsal yapının cinsiyete dayalı hiyerarşiden çok, daha karmaşık bir eşitlikçi/toplulukçu yapıya işaret edebileceğini savunuyor.
"Ana Tanrıça" yorumunun geçerliliği akademik camiada hâlâ tartışmalıdır; daha yeni kazı verileri bu yorumu tam olarak desteklemiyor. Höyüğün toplam nüfus tahminleri, farklı hesaplama yöntemlerine göre önemli ölçüde değişkenlik gösteriyor.
