Zeugma, MÖ 300 civarında İskender'in generallerinden Seleukos I Nikator tarafından, Fırat Nehri'nin geçiş noktasında (Yunanca "zeugma" = köprü/geçit) kuruldu. Roma döneminde (özellikle MS 2.-3. yy) bölgenin en zengin şehirlerinden biri hâline geldi; evlerinin taban mozaikleri, dönemin en kaliteli Roma-Helenistik sanat işçiliğini yansıtıyor. 2000 yılında Birecik Barajı'nın doldurulmasıyla şehrin büyük kısmı sular altında kaldı — ama öncesinde yürütülen acil kurtarma kazısı, en değerli mozaikleri (Poseidon, Çingene Kızı/Menad portresi dahil) kurtarmayı başardı.
- Zeugma, MS 3. yüzyılda muhtemelen 70.000'e yakın nüfusa sahip, bölgenin önemli askeri ve ticari merkezlerinden biriydi — Roma'nın 4. Lejyonu (Legio IV Scythica) burada konuşlandırılmıştı.
- 2000 yılındaki kurtarma kazısı, uluslararası (Fransız, ABD, Türk) ekiplerin ortak çalışmasıyla, sular yükselmeden önce mümkün olduğunca çok mozaiği çıkarmayı hedefledi.
- "Çingene Kızı" (Gypsy Girl) mozaiği, aslında bir Menad (Dionysos kültüne ait bir figür) portresi olarak tanımlanıyor — popüler adı yanıltıcı.
- Zeugma Mozaik Müzesi (2011'de açıldı), dünyanın en büyük mozaik müzelerinden biri olarak Gaziantep'te ziyarete açık.
Seleukos'un Stratejik Kararı
Zeugma, Fırat'ı geçen ana ticaret ve askeri yollarının kesiştiği noktada kuruldu — bu konum, şehri hem ekonomik hem askeri açıdan kritik hâle getirdi. Roma İmparatorluğu döneminde bölgenin doğu sınırını (Part/Pers İmparatorluğu'na karşı) koruyan önemli bir garnizon şehri oldu.
Villa Mozaikleri
Zengin Roma dönemi evlerinin (villa) taban mozaikleri, mitolojik sahneleri (Poseidon ve Okeanos, Dionysos kültü figürleri, Eros tasvirleri) son derece ince işçilikle betimliyor. Bu mozaikler, sahiplerinin hem servetini hem de Helenistik-Roma kültürel repertuarına hakimiyetini gösteren statü sembolleriydi.
| Durum | Kurtarma Kazısı Öncesi (2000 öncesi) | Kurtarma Kazısı Sonrası |
|---|---|---|
| Şehrin bilinen alanı | Kısmen kazılmış, çoğu toprak altında | Sular altında kalan kısım büyük ölçüde belgelendi, kurtarılamayan kısım kayboldu |
| Mozaiklerin durumu | Yerinde, keşfedilmemiş | En değerli örnekler (Çingene Kızı dahil) kurtarılıp müzeye taşındı |
| Uluslararası ilgi | Sınırlı | Acil kazı, dünya çapında arkeoloji camiasının dikkatini çekti |
| Kayıp | — | Şehrin önemli bir kısmı zaman yetersizliği nedeniyle sular altında kaldı, kurtarılamadı |
Zeugma'nın sular altında kalan kısmının tam büyüklüğü ve içeriği kesin olarak bilinmiyor — kurtarılamayan alanlar artık erişilemez durumda. Şehrin toplam nüfus tahminleri farklı kaynaklarda değişkenlik gösteriyor.
