Tutankhamun Kimdi?
Tutankhamun, Mısır'ın 18. Hanedanı döneminde yaşamış genç bir firavundu.
Yaklaşık MÖ 14. yüzyılda hüküm sürdü.
Tahta çıktığında çocuk yaşlardaydı.
Babası büyük olasılıkla dini reformlarıyla ünlü Akhenaten'di.
Akhenaten geleneksel Mısır tanrılarının önemini azaltıp Aten kültünü öne çıkarmıştı.
Tutankhamun döneminde bu devrim büyük ölçüde geri çevrildi.
Amun ve diğer geleneksel tanrıların kültleri yeniden güçlendirildi.
Tutankhamun'un kesin ölüm nedeni bilinmiyor. 2010'da JAMA'da yayımlanan DNA ve CT çalışması, firavunda Plasmodium falciparum sıtmasına ilişkin genetik bulgular ve ölümünden kısa süre önce oluşmuş olabilecek ciddi bir bacak kırığı tespit etti. Araştırmacılar sıtma ile kemik sorunlarının birlikte ölümcül hale gelmiş olabileceğini öne sürdü. Ancak bu bir hipotezdir; ölüm nedeni kesin biçimde kanıtlanmış değildir.
Kaç Yaşında Öldü?
Tutankhamun'un mumyası üzerinde yapılan anatomik ve radyolojik değerlendirmeler onun yaklaşık 18-19 yaşında öldüğünü düşündürür.
Bu son derece genç bir yaştır.
Hükümdarlığı da yaklaşık on yıl sürmüştür.
Genç yaşı, ölümünün neden bu kadar çok teori ürettiğinin temel sebeplerinden biridir.
Kafasına Vurularak mı Öldürüldü?
Uzun yıllar boyunca en popüler teori buydu.
Eski röntgen görüntülerinde Tutankhamun'un kafatası içinde kemik parçaları görüldü.
Bazı araştırmacılar bunun başa alınan ölümcül darbeye işaret edebileceğini düşündü.
Bu teori kısa sürede “genç firavun saray komplosunda öldürüldü” anlatısına dönüştü.
Fakat daha gelişmiş CT taramaları farklı sonuç verdi.
Kafatasında ölüm öncesi ölümcül darbe olduğunu gösterecek net kırık bulunmadı.
Kafatası içindeki kemik parçalarının mumyalama sürecinde veya daha sonraki hasarlar sırasında oluşmuş olabileceği düşünüldü.
Bu nedenle kafaya darbe cinayet teorisi bugün eski gücünü büyük ölçüde kaybetmiştir.
Tutankhamun'un Bacağı Kırık mıydı?
Evet.
CT incelemelerinde sol bacakta ciddi kırık tespit edildi.
Bu kırığın ölüm zamanına yakın oluşmuş olabileceği öne sürüldü.
Eğer kırık gerçekten ölüm öncesi oluştuysa önemli komplikasyonlara yol açabilirdi:
- enfeksiyon,
- kanama,
- hareket kaybı,
- genel sağlık durumunun bozulması.
Antibiyotiklerin olmadığı bir dünyada açık veya ağır kırık son derece tehlikeliydi.
Savaş Arabası Kazasında mı Öldü?
Bacak kırığı, savaş arabası kazası teorisini güçlendirdi.
Tutankhamun'un mezarında savaş arabaları bulundu.
Firavun ikonografisinde kralın savaş arabası üzerinde avlandığı veya savaştığı sahneler yaygındır.
Bu nedenle genç kralın arabadan düşmüş olabileceği düşünüldü.
Fakat elimizde:
- kazayı anlatan çağdaş metin,
- aracın kırıldığına ilişkin özel kayıt,
- vücudun kesin olarak trafik benzeri yüksek enerjili travma geçirdiğini gösteren tartışmasız kanıt
yoktur.
Dolayısıyla savaş arabası kazası mümkündür, ancak kanıtlanmış değildir.
Sıtma Kanıtı Nasıl Bulundu?
2010 yılında JAMA'da yayımlanan kapsamlı çalışma Tutankhamun ve yakın akrabalarına ait mumyaları CT ve genetik yöntemlerle inceledi.
Araştırmacılar Tutankhamun'un dokularında Plasmodium falciparum ile uyumlu DNA işaretleri bildirdi.
Bu parazit ağır sıtmaya yol açabilir.
Araştırmada Tutankhamun'un yanı sıra başka hanedan mumyalarında da sıtmaya ilişkin bulgular tespit edildi.
Bu, antik Mısır'da sıtmanın gerçekten önemli sağlık sorunu olabileceğini gösterir.
Sıtma Kesin Ölüm Nedeni mi?
Hayır.
Bu noktada bilimsel ihtiyat çok önemlidir.
Bir kişinin sıtma parazitine ilişkin DNA taşıması, mutlaka o hastalıktan öldüğünü kanıtlamaz.
İnsan sıtmaya yakalanıp iyileşebilir.
Araştırmacılar Tutankhamun'daki:
- sıtma,
- bacak kırığı,
- kemik dolaşım bozuklukları
birlikte düşünüldüğünde ölümcül tablo oluşmuş olabileceğini önerdi.
JAMA makalesi de ölüm nedeni konusunda “suggest” yani öneri/hipotez dili kullanır.
Bu nedenle “DNA testi Tutankhamun'un sıtmadan öldüğünü kesin kanıtladı” demek doğru değildir.
Mumyalar modern hastalar değildir. Kan testleri, organ fonksiyonları, günlük ateş kayıtları veya otopsi bulgularının tamamı elimizde yoktur. Bu nedenle modern tıp yöntemleri olasılıkları daraltabilir, fakat 3.300 yıl önceki ölüm nedenini her zaman kesinleştiremez.
Tutankhamun Engelli miydi?
2010 araştırması Tutankhamun'da bazı ortopedik sorunlar bildirdi.
Bunlar arasında:
- ayak deformiteleri,
- Köhler hastalığı II olarak yorumlanan kemik dolaşım problemi,
- yürüme güçlüğü ihtimali
vardır.
Mezarında çok sayıda baston bulunması da dikkat çekicidir.
Bazı araştırmacılar bu bastonların yalnızca törensel değil, gerçekten kullanılmış olabileceğini düşündü.
Fakat firavunun günlük yaşamındaki hareket kapasitesini kesin olarak bilmiyoruz.
Akraba Evliliği Sağlığını Etkiledi mi?
Ptolemaioslarda olduğu gibi bazı Mısır kraliyet hanedanlarında da yakın akraba evlilikleri görülebiliyordu.
DNA çalışması Tutankhamun'un anne ve babasının yakın akraba, büyük olasılıkla kardeş olduğunu öne sürdü.
Yakın akraba evlilikleri çekinik genetik hastalıkların görülme ihtimalini artırabilir.
Tutankhamun'da görülen bazı fiziksel sorunların bu durumla ilişkili olabileceği tartışılmıştır.
Ancak her sağlık problemine doğrudan “akraba evliliği yüzünden” demek yine fazla kesin olur.
Tutankhamun'un Babası Akhenaten miydi?
DNA çalışmaları KV55 numaralı mumyanın Tutankhamun'un babası olduğunu destekledi.
Bu mumyanın Akhenaten'e ait olduğu yaygın görüştür.
Fakat mumyanın kimliği konusunda geçmişte farklı tartışmalar yaşandı.
Bugün Akhenaten bağlantısı oldukça güçlü kabul edilir, ancak antik kimliklendirmelerde genetik verilerin yorumlanması teknik ve metodolojik dikkat gerektirir.
Annesi Nefertiti miydi?
Büyük olasılıkla hayır.
DNA çalışmaları Tutankhamun'un annesinin KV35'te bulunan ve “Younger Lady” diye adlandırılan mumya olduğunu ileri sürdü.
Bu kişinin Akhenaten'in tam kız kardeşi olduğu sonucuna varıldı.
Nefertiti'nin Akhenaten'in kız kardeşi olduğuna dair kanıt yoktur.
Bu yüzden Tutankhamun'un annesinin Nefertiti olduğu popüler iddiası zayıftır.
Tutankhamun'un Çocuğu Var mıydı?
Mezarında iki küçük mumyalanmış fetüs bulundu.
Bunların Tutankhamun'un çocukları olduğu düşünülür.
DNA araştırmaları fetüslerden en az biriyle genetik ilişkiyi destekleyen sonuçlar üretmiştir.
Tutankhamun'un eşi Ankhesenamun'du.
Çiftin hayatta kalan varisi olmadığı için Tutankhamun'un ölümü 18. Hanedan'ın veraset krizini büyüttü.
Tutankhamun Öldürüldüyse Kimin Motivi Vardı?
Eski cinayet teorilerinde birkaç isim öne sürüldü:
- Ay,
- Horemheb,
- saray çevresi.
Ay, Tutankhamun'un ölümünden sonra firavun oldu.
Horemheb daha sonra iktidarı ele geçirdi.
Bu siyasi ardışıklık, komplo teorileri için uygun zemin oluşturdu.
Fakat motive sahip olmak cinayet kanıtı değildir.
Tutankhamun'un öldürüldüğünü gösteren sağlam fiziksel kanıt olmadığı için “katil kimdi?” sorusu şu an tarihsel olarak yanlış başlangıç noktasıdır.
Mezar Neden Bu Kadar Küçük?
Tutankhamun'un mezarı büyük firavun mezarlarıyla karşılaştırıldığında küçüktür.
Bu durum ani ölüm teorisiyle ilişkilendirilir.
Genç kralın beklenmedik biçimde ölmesi nedeniyle daha büyük bir mezarın tamamlanmasına zaman kalmamış olabilir.
KV62 başka biri için hazırlanmış küçük bir mezarın aceleyle kral mezarına dönüştürülmüş olabilir.
Eşyaların yerleşimi de acele izlenimi verir.
Altın Maske Başkası İçin mi Yapıldı?
Bazı araştırmacılar Tutankhamun'un defin eşyalarının bir bölümünün başka kraliyet üyeleri için hazırlanmış olabileceğini savunmuştur.
Amarna döneminin hızlı siyasi değişimleri nedeniyle mezar eşyalarının yeniden kullanılmış olması mümkündür.
Ancak her objenin Nefertiti veya başka kişi için yapıldığı iddiaları aynı güçte değildir.
Objeler tek tek değerlendirilmelidir.
“Tutankhamun Laneti” Gerçek mi?
Hayır.
Howard Carter'ın mezarı açmasından sonra bazı kişiler farklı zamanlarda öldü.
Basın bunu “firavunun laneti” olarak sundu.
En çok Lord Carnarvon'un ölümünün üzerinde duruldu.
Fakat mezara giren insanların büyük kısmı uzun yıllar yaşadı.
Howard Carter 1939'a kadar yaşadı.
İstatistiksel ve tarihsel açıdan mezarla bağlantılı doğaüstü ölüm zinciri yoktur.
Mumyanın Göğsü Neden Hasarlı?
Tutankhamun mumyası bugün oldukça hasarlıdır.
Bunun bir bölümü antik mumyalama sürecinden, bir bölümü ise modern dönemde mezardan çıkarma işlemlerinden kaynaklanmıştır.
Reçineler tabutu ve mumyayı birbirine çok sıkı yapıştırmıştı.
Carter'ın ekibi bedeni çıkarmak için sert yöntemler kullanmak zorunda kaldı.
Bu modern hasar bazı travma yorumlarını zorlaştırmıştır.
Tutankhamun Savaşa Katıldı mı?
Mezar eşyalarında ve sanat eserlerinde kral savaş arabası üzerinde gösterilir.
Ancak kraliyet ikonografisi propaganda niteliğindedir.
Bir firavunun düşmanları ezerken tasvir edilmesi onun bizzat savaşa katıldığını kanıtlamaz.
Tutankhamun'un fiziksel sorunları dikkate alındığında aktif savaşçı olup olmadığı ayrıca tartışmalıdır.
Ölümünden Sonra Ne Oldu?
Tutankhamun'un ardından Ay tahta çıktı.
Daha sonra Horemheb hükümdar oldu.
Horemheb, Amarna döneminin izlerini sistematik biçimde silmeye çalıştı.
Akhenaten, Tutankhamun, Ay gibi hükümdarların adları sonraki resmi kral listelerinde büyük ölçüde dışlandı.
İronik biçimde bu unutuluş Tutankhamun'un mezarının daha sonra yağmacılar tarafından gözden kaçmasına katkıda bulunmuş olabilir.
Yanlış Bilinenler
Yanlış: Tutankhamun kafasına vurularak kesin öldürüldü.
Doğrusu: Modern CT incelemeleri bu teoriyi güçlü biçimde desteklemiyor.
Yanlış: DNA testi ölüm nedenini kesin buldu.
Doğrusu: Sıtma bulgusu önemli, ancak kesin ölüm nedeni değildir.
Yanlış: Savaş arabası kazası kanıtlandı.
Doğrusu: Olasılıklardan biridir.
Yanlış: Annesi kesinlikle Nefertiti'ydi.
Doğrusu: Genetik çalışmalar başka bir kadın mumyayı anne olarak destekler.
Yanlış: Mezar laneti insanları öldürdü.
Doğrusu: Doğaüstü laneti destekleyen kanıt yoktur.
Kronoloji
Sonuç: Tutankhamun'un Ölümü Hâlâ Çözülmüş Değil
Tutankhamun'un ölümü hakkında bugün 1920'lerde olduğundan çok daha fazla bilgiye sahibiz.
Kafaya darbe cinayeti teorisi zayıfladı.
Bacak kırığı gerçek bir problem olarak öne çıktı.
Sıtma DNA'sı tespit edildi.
Bazı ortopedik hastalıklar belirlendi.
Fakat bütün bunlar tek bir ölüm sertifikası oluşturmaz.
Genç firavun:
- ağır sıtma,
- kırık,
- enfeksiyon,
- başka sağlık sorunlarının birleşimi
nedeniyle ölmüş olabilir.
Bugünkü en sağlam tarihsel sonuç şudur:
Tutankhamun'un kesin ölüm nedeni bilinmiyor; sıtma ve ciddi bacak travmasının birlikte rol oynamış olması güçlü olasılıklardan biridir.
- Kleopatra Mısırlı mıydı?
- Piramitleri Köleler mi Yaptı?
- Akhenaten Neden Tek Tanrıya Yöneldi?
- Tutankhamun'un Mezarı Neden Yağmalanmadı?
