Stonehenge Nerede ve Kaç Yıllık?
Stonehenge İngiltere'nin Wiltshire bölgesindeki Salisbury Ovası'nda bulunur.
Bugün gördüğümüz taş yapı tek seferde inşa edilmedi.
English Heritage'a göre ilk büyük anıt yaklaşık MÖ 3000 civarında oluşturulan dairesel hendek ve toprak setti.
Merkezdeki büyük taş düzenlemeleri ise yaklaşık MÖ 2500 civarında kuruldu.
Daha sonraki yüzyıllarda taşların yeri değiştirildi ve çevre peyzajına yeni yapılar eklendi.
Dolayısıyla Stonehenge yaklaşık bin yılı kapsayan çok aşamalı bir tarih öncesi proje olarak düşünülmelidir.
Stonehenge basit taş ve ahşap araçlarla çalışan iyi organize olmuş Neolitik topluluklar tarafından yüzyıllar içinde inşa edildi. Büyük sarsen taşlarının çoğu yaklaşık 25-32 km uzaklıktaki West Woods/Marlborough bölgesinden, daha küçük bluestone taşlarının önemli bölümü ise Galler'deki Preseli bölgesinden geldi. Taşlar kızak, halat, ahşap düzenekler ve muhtemelen su yolları kullanılarak taşınmış; çukurlara çekilip ahşap A-çerçeveleri ve halatlarla dikilmiş olabilir.
Stonehenge'i Kim Yaptı?
Stonehenge'i tek bir kral, kabile veya “Druid rahip grubu”na bağlamak mümkün değildir.
Yapı Neolitik Britanya toplumlarının ürünüdür.
İnşaat yüzyıllar sürdüğü için onu yapan insanların birkaç kuşağı değil, çok sayıda kuşağı vardı.
Yakındaki Durrington Walls yerleşimi, Stonehenge'in büyük taşlarının dikildiği dönemle çağdaştır.
Burada yaşayanların anıtın yapımcıları veya törensel kullanıcıları olduğu düşünülmektedir.
Druidler Stonehenge'i mi Yaptı?
Hayır.
Druidler tarihsel kaynaklarda çok daha geç Demir Çağı Kelt toplumlarıyla bağlantılıdır.
Stonehenge'in ana taş yapıları ise bundan yaklaşık iki bin yıl önce inşa edildi.
17.-18. yüzyıl araştırmacıları Stonehenge'i Druidlerle ilişkilendirmişti.
Bu fikir popüler kültürde kalıcı oldu.
Modern arkeolojik tarihleme bunu desteklemez.
Kaç Tür Taş Var?
Stonehenge'de iki temel taş grubu vardır:
- **Sarsen taşları**
- **Bluestone adı verilen daha küçük taşlar**
Sarsenler silisleşmiş kumtaşı türündedir.
Büyük dik taşların ve yatay lintellerin çoğu bunlardan yapılmıştır.
Ortalama sarsen yaklaşık 25 ton ağırlığındadır.
En büyük taşların 30 tona yaklaşabildiği belirtilir.
Bluestone'lar ise daha küçüktür, ancak çok daha uzaktan taşınmıştır.
Sarsen Taşları Nereden Geldi?
Uzun süre kaynak bölgenin Marlborough Downs olduğu düşünülüyordu.
Jeokimyasal araştırmalar bu görüşü daha da kesinleştirdi.
English Heritage, büyük sarsenlerin büyük bölümünün Stonehenge'in yaklaşık 32 kilometre kuzeyindeki West Woods bölgesinden geldiğini belirtir.
Bu mesafe modern araç olmadan son derece büyük lojistik operasyon gerektirir.
Bluestone'lar Nereden Geldi?
Stonehenge'in en şaşırtıcı taşları bunlardır.
Jeolojik analizler bluestone grubundaki birçok taşın Güneybatı Galler'deki Preseli tepeleriyle bağlantılı olduğunu göstermiştir.
Stonehenge ile bu bölge arasındaki kuş uçuşu mesafe 200 kilometreden fazladır.
English Heritage yaklaşık 250 km civarındaki uzun taşınma mesafesine dikkat çeker.
Bu, Neolitik Britanya'da toplulukların sanıldığından çok daha geniş bağlantı ağları olduğunu gösterir.
Taşlar Galler'den İnsanlar Tarafından mı Taşındı?
Uzun süre buzulların taşları doğal olarak Salisbury Ovası'na sürüklemiş olabileceği ileri sürüldü.
Ancak günümüzde insan taşımacılığı görüşü daha güçlüdür.
Taşların seçimi ve anıtsal bağlamı, belirli kaynak bölgelerden bilinçli biçimde getirildiğini düşündürür.
Yine de tam rota kesin değildir.
Kara ve su yollarının farklı kombinasyonları kullanılmış olabilir.
Tekerlek Kullanıldı mı?
İngiltere'de Stonehenge'in ana taş inşa döneminde tekerlekli araç kullanımına ilişkin güçlü kanıt yoktur.
Bu nedenle taşların modern araba mantığıyla taşındığını varsayamayız.
Muhtemel araçlar:
- ahşap kızaklar,
- kalın bitki lifi halatları,
- ahşap ray veya kızak yolları,
- kaldıraçlar,
- tekneler veya sallar.
English Heritage bu teknolojilerin dönemin imkânları içinde yeterli olabileceğini vurgular.
Kütükler Üzerinde Yuvarladılar mı?
Bu popüler görüntüdür.
Taşın altına yuvarlak kütükler konur ve insanlar taşı iter.
Bu teknik bazı durumlarda mümkün olabilir.
Fakat engebeli arazi, ağır taşların kontrolü ve kütüklerin ezilmesi gibi sorunlar vardır.
Kızaklar üzerinde çekme yöntemi birçok deneyde daha pratik sonuç verir.
Kesin olarak tek yöntem kullanıldığı söylenemez.
Halatlar Neden Önemliydi?
Neolitik toplumların halat yapabildiğini biliyoruz.
Bitki lifleri ve ince odunsu materyaller bükülerek güçlü ipler üretilebilir.
Taşların çekilmesi ve dikilmesi için halat vazgeçilmezdi.
Arkeolojik olarak organik halatlar kolay korunmadığı için Stonehenge'de doğrudan uzun halat bulmak zordur.
Fakat aynı dönem teknolojisi ve daha sonraki tarih öncesi buluntular bu tür halatların mümkün olduğunu gösterir.
25 Tonluk Taş Nasıl Dikildi?
English Heritage'ın modeline göre önce büyük çukur kazılmış olabilir.
Çukurun bir tarafı eğimli hazırlanır.
Taşın tabanı çukura doğru kaydırılır.
Halatlar ve muhtemel A biçimli ahşap kaldırma çerçevesi kullanılarak taş yukarı çekilir.
Taş dik konuma geldiğinde çukur:
- kırık taş,
- tebeşir,
- toprak
ile sıkıştırılarak sabitlenir.
Bu yöntem büyük insan gücü gerektirir ama fiziksel olarak mümkündür.
Yatay Taşlar Nasıl Yukarı Çıkarıldı?
Stonehenge'in en dikkat çekici tarafı yalnızca dik taşlar değildir.
Üstlerinde dev yatay lintel taşları vardır.
Bunların kaldırılması için muhtemelen:
- ahşap platformlar,
- kademeli yükseltme,
- rampalar,
- kaldıraçlar
kullanılmış olabilir.
Kesin yöntem bilinmiyor.
Fakat ahşap iskele ve platform teknolojisi Neolitik toplulukların kapasitesinin dışı değildir.
Taşlar Birbirine Nasıl Kilitlendi?
Stonehenge'in mühendislik açısından olağanüstü ayrıntılarından biri taş bağlantılarıdır.
Dik taşların üst kısmında çıkıntılı tenonlar hazırlanmıştır.
Lintellerin altında bunlara oturan mortise yuvaları vardır.
Yatay linteller birbirine de dil-ve-oluk benzeri bağlantıyla oturur.
Bu teknikler normalde ahşap marangozluğunda görülür.
Stonehenge yapımcıları ahşap yapı tekniklerini taşa uyarlamış görünmektedir.
Taşları Nasıl Şekillendirdiler?
Metal aletler olmadan taş işleme mümkündür.
Stonehenge çevresinde çok sayıda taş çekiç bulunmuştur.
Büyük hammerstone'larla kaba şekil verilir.
Daha küçük taşlarla yüzeyler düzeltilir.
Lazer taramaları bazı taş yüzeylerinin özellikle özenle işlendiğini göstermiştir.
Bu da yapının yalnızca işlevsel değil, görsel tasarımının da önemli olduğunu gösterir.
Kaç Kişi Gerekiyordu?
Kesin sayı bilmiyoruz.
English Heritage, taş çemberinin yapımı için yüzlerce iyi organize olmuş insanın gerektiğini belirtir.
Fakat yalnızca taşı çekenleri saymak yanlış olur.
İş gücünü desteklemek için:
- yiyecek üretenler,
- hayvan yetiştirenler,
- halat yapanlar,
- ahşap kesenler,
- taş işleyenler,
- çocuklara ve yaşlılara bakanlar
da gerekiyordu.
Bu nedenle Stonehenge büyük bir toplumsal organizasyon göstergesidir.
İşçileri Nereden Biliyoruz?
Durrington Walls çok önemlidir.
Stonehenge'e birkaç kilometre uzaklıktaki bu büyük yerleşim yaklaşık MÖ 2500 civarında yoğun kullanılmıştır.
Bu tarih Stonehenge'in büyük taşlarının dikildiği dönemle örtüşür.
Burada evler, hayvan kemikleri ve büyük şölen izleri bulundu.
Bu nedenle Durrington Walls, Stonehenge'i yapan veya törenler için bölgeye gelen insanların yaşam alanı olarak yorumlanır.
Stonehenge Ne İçin Yapıldı?
Kesin tek cevap yoktur.
Ancak bazı işlevler için güçlü kanıt vardır.
Stonehenge:
- cenaze törenleri,
- atalara ilişkin ritüeller,
- topluluk buluşmaları,
- mevsimsel törenler
ile ilişkili olabilir.
İlk aşamalarda kremasyon gömüleri bulunması alanın ölüm ve atalarla bağlantısını gösterir.
Güneş Takvimi miydi?
Stonehenge'in ana ekseni güneşin mevsimsel hareketleriyle ilişkilidir.
Yaz gündönümünde güneş kuzeydoğu yönünde doğar.
Kış gündönümünde ise ters yöndeki güneş batışı anıt ekseniyle ilişkilidir.
Bu hizalanma tesadüfi görünmez.
English Heritage, güneş hizasının yapının tasarımında bilinçli olduğunu belirtir.
Fakat “Stonehenge yalnızca dev taş takvimdir” demek fazla basittir.
Anıtın ritüel ve sosyal işlevleri daha geniş olabilir.
Kış Gündönümü Neden Daha Önemli Olabilir?
Bazı arkeologlar kış gündönümünün Neolitik topluluklar için daha büyük törensel önem taşıdığını savunur.
Durrington Walls'taki hayvan kemiklerinin mevsimsel kesim zamanları büyük kış şölenleriyle ilişkilendirilmiştir.
Kış gündönümü yılın karanlık döneminin sonu ve Güneş'in yeniden güçlenmesinin başlangıcı olarak sembolik değer taşımış olabilir.
Stonehenge Mezarlık mıydı?
İlk Stonehenge alanında çok sayıda kremasyon gömüsü bulundu.
Bu nedenle Britanya'nın bilinen önemli Neolitik kremasyon mezarlıklarından biri olarak değerlendirilir.
Fakat yapı zaman içinde değişti.
Daha sonraki taş çemberi yalnızca mezarlık olarak açıklanamaz.
Ritüel, kimlik, atalar ve gökyüzü gözlemi iç içe geçmiş olabilir.
Uzaylılar Stonehenge'i mi Yaptı?
Hayır.
Bu iddia için arkeolojik kanıt yoktur.
Stonehenge'i yapan insanların:
- araçları,
- yerleşimleri,
- mezarları,
- taş işleme izleri,
- yol ağları
arkeolojik olarak bilinmektedir.
Yapının zor olması insan dışı teknoloji gerektirdiği anlamına gelmez.
Merlin Taşları Uçurdu mu?
Orta Çağ yazarı Geoffrey of Monmouth, Stonehenge'i Kral Arthur ve büyücü Merlin geleneğiyle ilişkilendirdi.
Hikâyeye göre taşlar İrlanda'dan büyüyle getirilmiştir.
Bu anlatı tarihsel değil, Orta Çağ edebiyatıdır.
İlginç biçimde bazı taşların gerçekten batıdan, Galler'den geldiğini bugün biliyoruz.
Fakat bunu Merlin değil Neolitik insanlar yaptı.
Biliyoruz: Stonehenge aşamalar halinde yapıldı; büyük sarsenler West Woods çevresinden, birçok bluestone Galler'den geldi; taş işleme ve dikme için basit ama etkili teknolojiler vardı.
Bilmiyoruz: taşların tam güzergâhı, bütün inşaat aşamalarındaki kesin işçi sayısı ve anıtın tek bir “nihai amacı”.
Yanlış Bilinenler
Yanlış: Stonehenge'i Druidler yaptı.
Doğrusu: Ana yapı Druidlerden binlerce yıl daha eskidir.
Yanlış: Taşların nasıl taşındığı hakkında hiçbir fikrimiz yok.
Doğrusu: Kesin rota bilinmese de uygulanabilir teknik modeller vardır.
Yanlış: Bütün taşlar çevreden toplandı.
Doğrusu: Bazı taşlar yüzlerce kilometre uzaktan geldi.
Yanlış: Stonehenge tek seferde yapıldı.
Doğrusu: Yüzyıllar süren aşamalı yapıdır.
Yanlış: Kesin olarak astronomik gözlemeviydi.
Doğrusu: Güneş hizaları gerçek, ancak işlevi daha genişti.
Kronoloji
Sonuç: Stonehenge'in Mucizesi Gizli Teknoloji Değil, Organizasyondur
Stonehenge'in nasıl yapıldığını anlamak için kayıp medeniyetlere veya uzaylılara ihtiyaç yoktur.
Neolitik insanlar:
- taşın özelliklerini biliyor,
- güçlü halatlar yapıyor,
- ahşap mühendisliği kullanıyor,
- yüzlerce kişiyi organize ediyor,
- uzak bölgelerden malzeme taşıyordu.
Asıl şaşırtıcı olan 25 tonluk bir taşı hareket ettirebilmeleri değil, bunu yüzlerce kilometrelik sosyal ağ ve kuşaklar süren ortak amaç içinde yapmalarıdır.
Stonehenge hâlâ gizemlidir.
Ama gizem “insanlar bunu nasıl yapabildi?” değil, daha çok:
“Bu kadar büyük emeği neden bu yapıya harcadılar?”
sorusundadır.
- Göbeklitepe Neden Önemli?
- Truva Savaşı Gerçek mi?
- Piramitleri Köleler mi Yaptı?
- Dünyanın En Eski Megalit Yapıları
