Pompeii Nerede?
Pompeii, İtalya'nın Campania bölgesinde, Napoli Körfezi yakınında bulunan antik bir Roma kentiydi.
Şehir, Vezüv Yanardağı'nın güneydoğusunda yer alıyordu.
MS 79'daki büyük patlama yalnızca Pompeii'yi değil, Herculaneum ve çevredeki başka yerleşimleri de etkiledi.
Pompeii halkının bir kısmı ilk aşamadaki kül ve ponza yağışı sırasında çöken çatılar veya solunum sorunları nedeniyle öldü. Ancak kentte kalan çok sayıda insanın ölümünde daha sonra şehre ulaşan çok sıcak piroklastik yoğunluk akımlarının belirleyici olduğu düşünülmektedir. İnsanların bugün gördüğümüz “taşlaşmış bedenleri” gerçek taş bedenler değil, çürüyen cesetlerin kül tabakası içinde bıraktığı boşluklara alçı dökülmesiyle oluşturulan kalıplardır.
Vezüv Ne Zaman Patladı?
Geleneksel olarak patlama tarihi 24 Ağustos MS 79 olarak verilmiştir.
Bu tarih Genç Plinius'un mektuplarının bazı el yazması geleneklerine dayanır.
Ancak arkeolojik bulgular, özellikle sonbahar meyveleri, kalın giysiler, ısıtma araçları ve 2018'de bulunan kömür yazısı gibi veriler patlamanın sonbaharda gerçekleşmiş olabileceğini güçlendirmiştir.
Bugün 24 Ekim çevresi sık tartışılan olasılıklardan biridir.
Kesin gün meselesi hâlâ tarihsel metin aktarımı ve arkeolojik veriler üzerinden değerlendirilmektedir.
Patlama Nasıl Başladı?
Vezüv büyük bir patlama sütunu oluşturdu.
Volkanik gaz, kül ve pomza kilometrelerce gökyüzüne yükseldi.
Rüzgâr volkanik malzemeyi özellikle Pompeii yönüne taşıdı.
Saatler boyunca şehir üzerine pomza ve kül yağdı.
Bu aşamada bazı insanlar kaçmayı başardı.
Bazıları ise evlerinde kaldı veya sığınacak yer aradı.
Çatılar Neden Çöktü?
Pomza parçaları hafif olsa da saatler boyunca biriken dev miktardaki malzeme çatılarda büyük yük oluşturdu.
Bazı evlerin çatıları bu ağırlığa dayanamayarak çöktü.
Pompeii'de bulunan bazı insanların ölüm nedeni doğrudan bu çöküntüler olabilir.
Ancak felaketin en ölümcül aşaması henüz başlamamıştı.
Piroklastik Akım Nedir?
Piroklastik yoğunluk akımı, volkanik gaz, kül ve parçacıklardan oluşan çok sıcak ve hızlı hareket eden bir buluttur.
Bu akımlar:
- yüksek hızlara ulaşabilir,
- çok yüksek sıcaklıklara sahip olabilir,
- nefes almayı imkânsız hale getirebilir,
- kısa sürede ölümcül olabilir.
Vezüv patlamasının ilerleyen aşamalarında bu tür akımlar Pompeii'ye ulaştı.
Şehirde kalmış birçok insanın bu aşamada çok kısa sürede öldüğü düşünülmektedir.
İnsanlar Acı Çekmeden mi Öldü?
Bütün kurbanlar için tek bir ölüm biçimi söylemek mümkün değildir.
Şehir farklı saatlerde ve farklı volkanik etkiler altında kaldı.
Bazı insanlar:
- yapı çökmesi,
- travma,
- kül soluma,
- sıcak gaz ve kül bulutları
nedeniyle ölmüş olabilir.
Piroklastik akımlara yakalananların ölümünün son derece hızlı gerçekleşmiş olması mümkündür.
Ancak “Pompeii'deki herkes aynı anda ve hiç acı çekmeden öldü” şeklindeki kesin ifadeler bilimsel verilerin ötesine geçer.
Pompeii'deki Bedenler Neden Böyle Korundu?
Bugün Pompeii'de görülen insan figürleri çoğunlukla gerçek bedenlerin doğrudan taşlaşmış halleri değildir.
Cesetler volkanik kül ve malzeme altında kaldı.
Zaman içinde yumuşak dokular çürüyünce sertleşmiş kül tabakası içinde vücut biçiminde boşluklar oluştu.
- yüzyılda arkeolog Giuseppe Fiorelli bu boşluklara alçı dökme yöntemini geliştirdi.
Alçı sertleştiğinde insanların ölüm anındaki pozisyonlarını gösteren kalıplar ortaya çıktı.
Görülen figürler çoğunlukla kül içinde kalan beden boşluklarına dökülen alçıdan oluşur. Bazı kalıpların içinde gerçek kemik kalıntıları da bulunur. Bu nedenle “insanlar anında taşa dönüştü” ifadesi doğru değildir.
Herculaneum'da Ne Oldu?
Vezüv'ün diğer tarafındaki Herculaneum'da durum farklıydı.
Şehir kalın kül ve piroklastik malzeme tabakalarıyla kaplandı.
Sahil bölgesindeki yapılarda çok sayıda insan iskeleti bulundu.
Buradaki araştırmalar, kurbanların çok yüksek sıcaklıktaki piroklastik akımlara maruz kaldığını göstermektedir.
Herculaneum'daki organik materyallerin olağanüstü korunması, volkanik gömülmenin farklı koşullarda ne kadar değişken olabileceğini gösterir.
Plinius Bize Ne Anlatıyor?
Patlamanın en önemli çağdaş tanığı Genç Plinius'tur.
Plinius olay sırasında Misenum'daydı.
Amcası Yaşlı Plinius ise Roma donanmasının komutanıydı ve hem olayı incelemek hem de insanlara yardım etmek amacıyla bölgeye gitti.
Yaşlı Plinius burada hayatını kaybetti.
Genç Plinius daha sonra tarihçi Tacitus'a yazdığı mektuplarda patlamayı ayrıntılı biçimde anlattı.
Bu mektuplar modern volkanoloji açısından o kadar önemlidir ki büyük, patlama sütunlu volkanik olaylar “Plinian patlama” olarak adlandırılır.
Pompeii'de Kaç Kişi Öldü?
Şehrin toplam nüfusu ve ölüm sayısı kesin değildir.
Pompeii'de bugüne kadar binden fazla insan kalıntısı tespit edilmiştir.
Ancak şehir nüfusunun önemli bir kısmı patlamanın erken aşamalarında kaçmış olabilir.
Dolayısıyla bulunan beden sayısı toplam nüfus veya toplam ölüm sayısıyla aynı değildir.
İnsanlar Neden Kaçmadı?
Bir kısmı kaçtı.
Bu çok önemli bir noktadır.
Pompeii, bir anda birkaç saniye içinde yok olmadı. İlk kül ve pomza yağışı saatler sürdü.
Bazı insanlar değerli eşyalarını alıp kaçmaya çalıştı.
Bazıları aile üyelerini beklemiş, evlerini terk etmek istememiş veya dışarı çıkmanın daha tehlikeli olduğunu düşünmüş olabilir.
Bazıları da patlamanın ne kadar büyük olacağını tahmin edemedi.
Şehir Neden Bu Kadar İyi Korundu?
Volkanik malzeme şehir yapılarını hızla örttü.
Sonraki yüzyıllarda kentin büyük bölümü unutuldu ve yeni yapılaşmanın altında tamamen yok olmadı.
Bu nedenle:
- evler,
- duvar resimleri,
- grafitiler,
- dükkânlar,
- yemek kalıntıları,
- gündelik eşyalar
olağanüstü biçimde korundu.
Pompeii'nin tarihsel değeri de buradan gelir: Bir Roma şehrinin gündelik hayatını alışılmadık ayrıntıyla görmemizi sağlar.
Yanlış Bilinenler
Yanlış: Pompeii halkının tamamı külün altında yavaşça boğuldu.
Doğrusu: Birçok kurban piroklastik akımlara maruz kaldı.
Yanlış: Pompeii insanları taşa dönüştü.
Doğrusu: Meşhur figürler çoğunlukla alçı kalıplardır.
Yanlış: Şehirdeki herkes öldü.
Doğrusu: Çok sayıda insanın kaçtığı düşünülmektedir.
Yanlış: Patlamanın tarihi kesin olarak 24 Ağustos'tur.
Doğrusu: Sonbahar tarihi lehine önemli arkeolojik kanıtlar vardır.
Kronoloji
Sonuç: Pompeii Bir Anda Donmadı, Bir Felaket Süreci Yaşadı
Pompeii'yi etkileyici yapan şey yalnızca insanların ölüm anlarını koruması değildir.
Şehir bize bir doğal afetin saatler içinde nasıl aşama aşama ölümcül hale geldiğini de gösterir.
İlk olarak taş ve kül yağdı.
Binalar çöktü.
Kaçabilenler kaçtı.
Sonra çok sıcak volkanik akımlar şehre ulaştı ve geride kalanlar için hayatta kalma ihtimali büyük ölçüde ortadan kalktı.
Yaklaşık iki bin yıl sonra ortaya çıkarılan kalıplar ise bu felaketin insan yüzünü bugüne taşımaktadır.
- Roma İmparatorluğu Neden Yıkıldı?
- Antik Roma'da Günlük Hayat
- Tarihteki En Büyük Volkanik Patlamalar
- Herculaneum Nasıl Yok Oldu?
