Piri Reis Kimdi?
Piri Reis yalnızca haritacı değildi. Osmanlı denizcisi, komutanı, coğrafyacısı ve Kitâb-ı Bahriye adlı önemli denizcilik eserinin yazarıydı.
Yaklaşık 15. yüzyılın son çeyreğinde Gelibolu çevresinde doğduğu kabul edilir. Akdeniz'deki denizcilik tecrübesi, farklı limanlardan elde edilen haritalar ve denizcilerden toplanan bilgiler onun coğrafi bilgisinin temelini oluşturdu.
1513 tarihli dünya haritası bu birikimin en ünlü ürünüdür.
Harita Ne Zaman Bulundu?
Piri Reis haritası 1929'da Topkapı Sarayı'ndaki tasnif çalışmaları sırasında yeniden ortaya çıkarıldı.
Bu keşif kısa sürede uluslararası ilgi yarattı. Harita yalnızca Osmanlı haritacılık tarihi açısından değil, Amerika'nın keşif çağındaki ilk tasvirlerinden biri olduğu için dünya kartografya tarihi açısından da çok önemliydi.
UNESCO, Piri Reis'in 1513 dünya haritasını Memory of the World kaydına almıştır.
Piri Reis Amerika kıyılarını kendi başına keşfedip çizmedi. Haritanın üzerindeki notlar ve modern kartografya araştırmaları, onun daha eski ve çağdaş birçok haritayı birleştirdiğini gösterir. Portekiz deniz haritaları, eski coğrafi kaynaklar ve Kolomb'un seferleriyle bağlantılı bir harita veya harita geleneği bunlar arasındadır. Haritanın önemi “imkânsız bilgiye” sahip olmasında değil, farklı coğrafi bilgi kaynaklarını 1513 gibi erken bir tarihte ustaca birleştirmesinde yatar.
Piri Reis Amerika'ya Gitti mi?
Bildiğimiz kadarıyla hayır.
Piri Reis'in Atlas Okyanusu'nu aşarak Amerika kıyılarına ulaştığına ilişkin tarihsel kanıt yoktur. Dolayısıyla haritadaki Amerika kıyıları kişisel gözlem sonucu çizilmiş değildir.
Zaten 16. yüzyıl haritacılığında bu olağan bir durumdur. Haritacılar denizcilerin notlarını, başka haritaları, liman rehberlerini, keşif raporlarını ve coğrafi gelenekleri bir araya getirerek yeni haritalar üretirdi.
Piri Reis de tam olarak bunu yaptı.
Haritanın Üzerindeki Notlar Ne Söylüyor?
Haritanın en değerli taraflarından biri, Piri Reis'in kaynak kullanımı hakkında doğrudan notlar bırakmasıdır.
Piri Reis farklı kökenlerden haritalardan yararlandığını açıkça belirtir. Library of Congress'te 1930'larda yapılan değerlendirmede, Piri Reis'in notlarının Batlamyus geleneğine ait haritalar, bir Arap/Hindistan haritası, Portekiz haritaları ve Kolomb ile bağlantılı bir harita gibi çeşitli kaynaklara işaret ettiği aktarılır.
Kaynakların sayısı ve Piri Reis'in bazı ifadelerinin nasıl çevrilmesi gerektiği üzerine ayrıntılı tartışmalar vardır.
Fakat temel sonuç nettir:
Piri Reis haritasını tek bir gizli haritadan kopyalamadı. Bir derleme yaptı.
Kolomb'un Kayıp Haritasını mı Kullandı?
Piri Reis haritasının en heyecan verici yönlerinden biri budur.
Haritadaki notlarda “Kolombo” veya Kolomb'a gönderme yapan ifadeler bulunur. Bu nedenle haritada Kristof Kolomb'un seferlerinden türemiş coğrafi bilgi olduğu kabul edilir.
UNESCO da haritanın Kolomb'un okyanus seferlerinin en erken kartografik kayıtlarından biri olduğunu vurgular.
Ancak “Piri Reis doğrudan Kolomb'un kendi el yazısı orijinal dünya haritasını kullandı” demek daha ileri bir iddiadır.
Kartografya tarihçisi Gregory McIntosh, haritanın Kolomb seferleriyle bağlantılı bilgi taşıdığını fakat eski yorumların bazı ayrıntılarının yeniden değerlendirilmesi gerektiğini göstermiştir.
Dolayısıyla daha güvenli ifade şudur:
Piri Reis, Kolomb'un keşiflerinden türeyen bir kartografik kaynaktan yararlandı.
Bu Harita Amerika'nın İlk Haritası mı?
Hayır.
1500 tarihli Juan de la Cosa haritası gibi Piri Reis'ten daha eski Avrupa haritalarında Amerika kıyıları görülür. Cantino Planisphere gibi erken 16. yüzyıl haritaları da Yeni Dünya kıyılarını gösterir.
Piri Reis haritası yine de son derece önemlidir. Çünkü 1513 gibi erken tarihlidir, Osmanlı dünyasında hazırlanmıştır, Kolomb geleneğine ait bilgiyi korur, Portekiz keşifleriyle bağlantılı verileri kullanır ve farklı haritacılık geleneklerini birleştirir.
Harita Neden Bu Kadar Doğru Görünüyor?
Piri Reis haritasının bazı kıyı çizgileri modern göze şaşırtıcı derecede tanıdık gelir.
Fakat bunun nedeni gizli uydu teknolojisi değildir.
Portekiz ve İspanyol denizcileri 15. yüzyıl sonu ile 16. yüzyıl başında Atlas Okyanusu kıyılarında yoğun keşif yapıyordu. Portolan haritaları, denizcilere kıyı çizgileri ve limanlar konusunda oldukça pratik bilgi sunabiliyordu.
Piri Reis bu yeni verileri Akdeniz haritacılık geleneğiyle birleştirdi.
Ayrıca modern haritalarla karşılaştırırken dikkatli olmak gerekir. Eski haritalarda ölçek değişebilir, farklı kaynaklar farklı yönlerde döndürülebilir, kıyılar sıkıştırılabilir ve boşluklar varsayımla doldurulabilir.
Bu nedenle bazı bölgeler çok iyi, bazı bölgeler oldukça hatalı görünür.
Haritada Antarktika Var mı?
En ünlü modern iddia budur.
- yüzyılda bazı yazarlar haritanın güney kısmındaki kara parçasını Antarktika olarak yorumladı. Daha da ileri giderek, bu kıyının buz altında kalan gerçek Antarktika kıyısını gösterdiğini ve haritanın çok eski bir kayıp uygarlığın bilgisini koruduğunu savundular.
Kartografya tarihçileri bu yorumu kabul etmez.
Gregory McIntosh'un ayrıntılı çalışması, Antarktika yorumunu popüler ama temelsiz bir okuma olarak reddeder.
Haritanın güneyindeki kara parçası Güney Amerika kıyısının bükülmüş uzantısı, erken modern haritalardaki varsayımsal güney kıtası düşüncesi veya farklı kaynakların birleştirilmesinden doğan kartografik deformasyon çerçevesinde çok daha iyi açıklanabilir.
Piri Reis haritasının buzsuz Antarktika'yı gösterdiği iddiası modern sözde-tarih literatüründe çok popülerdir. Uzman kartografya çalışmalarında bu görüş desteklenmez. Haritanın tarihsel bağlamı, güneydeki biçimin erken modern dünya haritalarında görülen coğrafi varsayımlar ve Güney Amerika kıyısının deformasyonuyla açıklanabileceğini gösterir.
“Buzsuz Antarktika” İddiası Neden Sorunlu?
Bu iddianın iki ayrı problemi vardır.
Birincisi kartografiktir. Haritadaki güney kara parçasını Antarktika olarak tanımlamak için şekilleri seçici biçimde modern kıyılara uydurmak gerekir.
İkincisi jeolojiktir. Antarktika'nın bugünkü buz örtüsünün altında kalan kıyılarının yakın insanlık tarihinde tamamen buzsuz olduğu fikri jeolojik verilerle uyuşmaz.
Dolayısıyla harita üzerinden kayıp uygarlık teorisi kurmak, hem harita tarihini hem jeolojiyi zorlamaktadır.
Piri Reis'in Haritası Kusursuz mu?
Hayır.
Bu nokta haritanın değerini azaltmaz. Tam tersine, onu gerçek bir 16. yüzyıl haritası yapan şey hatalarıdır.
Bazı adalar yanlış yerde bulunur. Bazı kıyılar farklı ölçeklerde çizilmiştir. Güney Amerika'nın biçimi modern haritayla tam uyuşmaz. Karayip coğrafyasında farklı kaynakların üst üste bindirilmesinden doğan problemler vardır.
Bu hatalar, haritanın farklı kaynaklardan derlendiğini gösteren ipuçlarıdır.
Harita Neden Ceylan Derisi Üzerinde?
Haritanın günümüze kalan parçası parşömen benzeri hayvan derisi üzerine çizilmiştir.
Bu tür yüzeyler dayanıklıydı ve yüksek kaliteli haritalarda kullanılabiliyordu.
Harita aynı zamanda yalnızca teknik bir navigasyon belgesi değildir. Üzerinde gemiler, hükümdar figürleri, hayvanlar, açıklayıcı metinler ve efsanevi yaratıklar bulunur.
Bu yönüyle harita, coğrafya ile görsel kültürü birleştiren bir dünya tasviridir.
Haritanın Tamamı Nerede?
Elimizde yalnızca bir parça vardır.
Orijinal dünya haritasının daha büyük olduğu anlaşılmaktadır. Bugünkü parça Atlas Okyanusu'nun doğu ve batı kıyılarının bir bölümünü gösterir.
Haritanın kayıp bölümlerinin ne içerdiğini bilmiyoruz.
Bu kayıp alanlar da modern spekülasyonların gelişmesine katkıda bulunmuştur.
Piri Reis'in Asıl Büyük Eseri Harita mıydı?
1513 haritası en meşhur eseridir, fakat denizcilik tarihi açısından Kitâb-ı Bahriye en az onun kadar önemlidir.
Eser Akdeniz kıyılarını, limanları, adaları, seyir tehlikelerini, rüzgârları ve deniz yollarını ayrıntılı biçimde anlatır.
Piri Reis'in gerçek büyüklüğü, gizemli bir haritada değil, uzun yılların denizcilik bilgisini sistemli biçimde işlemesinde görülür.
Harita Amerika'nın Keşfi Hakkında Ne Söylüyor?
Piri Reis haritası çok önemli bir şeyi gösterir:
Amerika'nın keşfi sonrasında coğrafi bilgi Avrupa sınırları içinde kalmadı.
Akdeniz dünyasında denizciler birbirlerinin haritalarını ele geçiriyor, satın alıyor, kopyalıyor, tercüme ediyor ve yeni bilgilerle birleştiriyordu.
Osmanlı denizciliği bu bilgi ağının içindeydi.
Bu nedenle harita, yalnızca Piri Reis'in yeteneğinin değil, erken modern dünyadaki bilgi dolaşımının belgesidir.
Piri Reis Amerika'yı Kolomb'dan Önce Biliyor muydu?
Bunu destekleyen kanıt yoktur.
Harita 1513 tarihlidir. Kolomb'un ilk seferi 1492'de gerçekleşmiştir. Portekiz ve İspanyol denizciler 1500'lerin başında Güney Amerika kıyıları hakkında giderek daha fazla bilgi toplamıştı.
Piri Reis'in haritası bu keşiflerden sonra hazırlanmıştır.
Dolayısıyla “Amerika'yı Kolomb'dan önce biliyordu” iddiası kronolojik olarak sağlam değildir.
Haritanın Gerçek Gizemi Ne?
Asıl gizem, “Antarktika'yı kim çizdi?” değildir.
Gerçek soru şudur:
1513 yılında Gelibolulu bir Osmanlı denizcisi, Batlamyus'tan Portekiz deniz haritalarına ve Kolomb geleneğine kadar farklı coğrafi bilgileri nasıl bir araya getirdi?
Bu soru erken modern dünya tarihini anlamak açısından çok daha verimlidir.
Piri Reis haritası “çağını aşan imkânsız teknoloji” kanıtı değil, çağının küreselleşen bilgi ağının olağanüstü bir ürünüdür. Osmanlı, İslam, Portekiz ve İspanyol kartografik bilgileri aynı haritada buluşur.
Yanlış Bilinenler
Yanlış: Piri Reis Amerika'yı keşfetti.
Doğrusu: Amerika'ya gittiğini gösteren kanıt yoktur.
Yanlış: Harita Amerika'nın ilk haritasıdır.
Doğrusu: Daha eski Yeni Dünya haritaları vardır.
Yanlış: Haritada kesin olarak Antarktika vardır.
Doğrusu: Uzman çalışmalar bu yorumu desteklemez.
Yanlış: Harita kusursuzdur.
Doğrusu: Çok değerli olmakla birlikte çeşitli kartografik hatalar ve deformasyonlar içerir.
Yanlış: Piri Reis gizli eski uygarlık haritası buldu.
Doğrusu: Kendi notları farklı bilinen kaynaklardan yararlandığını gösterir.
Kronoloji
Sonuç: Haritanın Değeri Gizemden Daha Büyük
Piri Reis'in dünya haritasına değer kazandırmak için ona uzaylılar, kayıp kıtalar veya buzsuz Antarktika eklemeye gerek yoktur.
Harita zaten olağanüstüdür.
1513 yılında Osmanlı deniz dünyasının Akdeniz bilgisini, Portekiz keşiflerini, Kolomb geleneğini ve klasik coğrafyayı tek bir kartografik eser içinde birleştirebildiğini gösterir.
Piri Reis Amerika'yı kendi gözleriyle görmedi.
Fakat dünyanın hızla değişen coğrafi bilgisini gördü, topladı ve yeniden çizdi.
Haritanın gerçek sırrı budur.
- Piri Reis Neden İdam Edildi?
- Kolomb Amerika'yı Gerçekten Keşfetti mi?
- Vikingler Kolomb'dan Önce Amerika'ya Gitti mi?
- Kitâb-ı Bahriye Neden Önemli?
