Hititler Kimdir?
Hititler, Tunç Çağı'nda Orta Anadolu merkezli güçlü bir krallık ve daha sonra imparatorluk kuran eski bir Anadolu toplumudur.
Başkentleri Hattuşa, bugünkü Çorum'un Boğazkale ilçesi yakınındadır.
Hitit siyasi gücü özellikle MÖ 17. yüzyıldan MÖ 12. yüzyıl başlarına kadar etkili oldu. İmparatorluğun en güçlü dönemlerinde Anadolu'nun büyük bölümünde ve Kuzey Suriye'de hâkimiyet kurdular.
Mısır'la yapılan Kadeş Savaşı ve ardından II. Ramses ile III. Hattuşili dönemlerinde imzalanan barış düzenlemesi, Hitit tarihinin en tanınmış olaylarındandır.
Hititler modern etnik anlamda Türk değildi. Hititçe, Türk dilleri ailesine değil Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu koluna ait bir dildir. Hitit devleti MÖ 2. binyılda Orta Anadolu'da gelişti; Türk dillerinin Anadolu'da kalıcı siyasi ve demografik ağırlık kazanması ise binlerce yıl sonra, özellikle Orta Çağ'da gerçekleşti. Bununla birlikte Hititler, Anadolu'nun tarihsel mirasının önemli bir parçasıdır.
Hititler Hangi Dili Konuşuyordu?
Bu sorunun cevabı, "Hititler Türk müydü?" tartışmasının en önemli kanıtıdır.
Hititlerin ana yazılı dili bugün Hititçe olarak adlandırılır.
Hititçe, Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu dilleri koluna aittir. Aynı geniş dil kolunda Luvice, Palaca, Likçe ve Lidce gibi eski Anadolu dilleri de yer alır.
Cambridge University Press tarafından yayımlanan dilbilim çalışmalarında Hititçe, bilinen en eski yazılı Hint-Avrupa dillerinden biri olarak değerlendirilir.
Türkçe ise tamamen farklı bir dil ailesine, Türk dilleri grubuna aittir.
Bu nedenle dilbilimsel açıdan Hititçe ile Türkçe aynı dil ailesinden değildir.
Hititler Kendilerine "Hitit" mi Diyordu?
İlginç biçimde "Hitit" adı modern tarih yazımında kullanılan bir adlandırmadır.
Hititler kendi devlet merkezleri için Hatti ülkesini ifade eden adları kullanıyorlardı; dilleri için ise Neşaca/Nesite, yani Neşa'nın dili anlamına gelen bir ifade kullanmışlardı.
Neşa, bugünkü Kayseri yakınlarındaki Kültepe-Kaniş bölgesiyle ilişkilidir.
Burada önemli bir ayrım ortaya çıkar:
Hatti ve Hitit aynı şey değildir.
Hattiler ile Hititler Aynı Halk mı?
Hayır.
Hititlerden önce Orta Anadolu'da yaşayan ve modern literatürde Hattiler olarak adlandırılan bir toplum vardı. Hattice olarak bilinen dilleri Hint-Avrupa dil ailesine ait değildi.
Daha sonra Hitit siyasi kültürü "Hatti ülkesi" adını devraldı. Bu yüzden dış kaynaklarda ve modern tarih yazımında Hitit adı ortaya çıktı.
Hititlerin kendileri ise dillerini Neşaca olarak adlandırıyordu.
Bu ayrım önemlidir çünkü zaman zaman "Hatti = Hitit = Türk" gibi birbirinden çok farklı tarihsel toplulukları tek çizgide birleştiren iddialar ortaya atılır.
Hititler Nereden Geldi?
Bu, Hitit araştırmalarının daha tartışmalı konularından biridir.
Hititçe ve diğer Anadolu dillerinin Hint-Avrupa ailesine ait olduğu konusunda güçlü bir dilbilimsel uzlaşı vardır. Fakat Proto-Anadolu dili konuşan toplulukların Anadolu'ya tam olarak hangi güzergâhtan ve ne zaman geldikleri konusunda farklı modeller bulunmaktadır.
Eski çalışmalarda Balkanlar üzerinden Anadolu'ya göç modeli sıkça savunulmuştur.
Günümüzde Hint-Avrupa dillerinin erken yayılımına ilişkin step, Kafkasya ve Anadolu bağlantılı farklı modeller tartışılmaya devam etmektedir.
Bu nedenle "Hititler kesin olarak şu ülkeden geldi" gibi modern sınırlarla kurulmuş bir cevap vermek doğru değildir.
Bir toplumun Hint-Avrupa dili konuşması, bütün nüfusun tek bir bölgeden kitlesel biçimde geldiğini otomatik olarak kanıtlamaz. Dil; göç, elit egemenliği, evlilik, ticaret ve kültürel etkileşim gibi farklı süreçlerle yayılabilir. "Hititçe Hint-Avrupa dilidir" cümlesi sağlam bir dilbilimsel sınıflandırmadır; "bütün Hititler genetik olarak tek kökenden geliyordu" sonucu bundan doğrudan çıkmaz.
Türkler Anadolu'ya Ne Zaman Geldi?
Türkçe konuşan toplulukların Anadolu ile temasları farklı dönemlerde görülse de Anadolu'nun geniş bölgelerinde kalıcı Türk siyasi egemenliği ve yoğun yerleşim süreci esas olarak 11. yüzyıldan sonra hızlandı.
1071 Malazgirt Savaşı bu sürecin simgesel dönüm noktası olarak bilinir; ancak Türk gruplarının Anadolu'ya gelişi tek bir savaşla başlayıp biten olay değildir.
Hitit İmparatorluğu ise yaklaşık MÖ 12. yüzyıl başlarında çöktü.
Dolayısıyla Hitit İmparatorluğu ile Anadolu'daki Orta Çağ Türk siyasi varlığı arasında yaklaşık iki bin yıldan fazla zaman bulunmaktadır.
Bu kronolojik fark bile iki toplumu doğrudan özdeşleştirmenin neden sorunlu olduğunu gösterir.
Peki Hititler Anadolu'nun Atası Sayılır mı?
Burada "ata" kelimesinin ne anlama geldiğini ayırmak gerekir.
Kültürel ve tarihsel miras açısından Hititler elbette Anadolu tarihinin bir parçasıdır. Bugünkü Türkiye Cumhuriyeti sınırları içindeki Hattuşa, Alacahöyük ve başka Hitit merkezleri ülkenin arkeolojik mirasıdır.
Fakat modern Türkiye nüfusunun veya Türklerin doğrudan ve yalnızca Hititlerden geldiğini söylemek bilimsel olarak doğru değildir.
Anadolu binlerce yıl boyunca Hitit, Luvi, Frig, Lidya, Pers, Helenistik, Roma, Bizans, Ermeni, Süryani, Türk ve daha birçok topluluğun yaşadığı büyük bir tarihsel geçiş bölgesidir.
Modern toplumları tek bir antik halka indirgemek bu karmaşık tarihi basitleştirir.
Atatürk Hititlere Neden İlgi Gösterdi?
Erken Cumhuriyet döneminde Anadolu'nun eski uygarlıkları, yeni ulusal tarih anlatısında önemli yer kazandı.
Ankara'daki Eti Müzesi'nin gelişimi, daha sonra Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ne dönüşecek koleksiyonların oluşturulması ve Hitit arkeolojisine verilen önem bu bağlamda değerlendirilir.
Ayrıca "Eti" adı Cumhuriyet döneminde Hititler için yaygın biçimde kullanılmıştır.
Fakat erken Cumhuriyet döneminde ortaya atılan bazı geniş etnik bağlantı teorileri, günümüz tarihçilik ve dilbilim standartlarıyla aynı şey değildir. Modern bilimsel değerlendirmede Hititçe açık biçimde Anadolu-Hint-Avrupa dili olarak sınıflandırılır.
Hititçenin Çözülmesi Neden Büyük Olaydı?
- yüzyıl başında Hattuşa arşivlerinden binlerce çivi yazılı tablet çıkarıldı.
Çek dilbilimci Bedřich Hrozný, Hititçenin Hint-Avrupa dili olduğunu gösteren çözümlemeleriyle 1910'larda büyük bir dönüm noktası yarattı.
Hititçenin çözülebilmesi, yalnızca Hitit tarihini anlamamızı sağlamadı. Aynı zamanda Hint-Avrupa dil ailesinin tarihine ilişkin teorileri de değiştirdi.
Bugün Hititçe, ailenin en eski yazılı tanıkları arasında yer aldığı için tarihsel dilbilim açısından olağanüstü önem taşır.
Hattuşa Neden Önemli?
Hitit başkenti Hattuşa, Çorum'un Boğazkale ilçesinde yer alır ve UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.
Kentte:
- büyük sur sistemleri,
- Aslanlı Kapı,
- Kral Kapısı,
- tapınaklar,
- saray yapıları,
- çivi yazılı arşivler,
- yakındaki Yazılıkaya kaya kutsal alanı
bulunmuştur.
UNESCO, Hattuşa'nın MÖ 2. binyılda Anadolu ve Kuzey Suriye üzerinde büyük etkisi olduğunu vurgular.
Kadeş Antlaşması Hititlerin Gücünü Ne Kadar Gösteriyor?
MÖ 13. yüzyılda Hitit kralı II. Muvatalli ile Mısır firavunu II. Ramses'in orduları Kadeş yakınlarında karşılaştı.
Savaşın sonucu iki tarafın propaganda metinlerinde farklı biçimde sunuldu. Yıllar sonra III. Hattuşili ile II. Ramses arasında yapılan barış antlaşması, iki büyük gücün birbirini diplomatik olarak tanıdığı bir düzen oluşturdu.
Bu antlaşmanın kopyaları hem Hitit hem Mısır kaynaklarında bulunmuştur ve Geç Tunç Çağı diplomasi tarihinin en önemli belgelerindendir.
Hitit İmparatorluğu Neden Yıkıldı?
Yaklaşık MÖ 1200 civarında Doğu Akdeniz dünyasında büyük bir siyasi kriz yaşandı. Miken sarayları çöktü, ticaret ağları sarsıldı ve birçok devlet ortadan kalktı.
Hitit İmparatorluğu da bu süreçte çöktü.
Tek bir neden göstermek zordur. Araştırmacılar şu faktörleri tartışmaktadır:
- siyasi iç mücadeleler,
- kıtlık ve iklim baskısı,
- ticaret ağlarının bozulması,
- göçler,
- dış saldırılar,
- imparatorluğun yönetim sorunları.
Hitit kültürü bir anda tamamen yok olmadı. Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'de sonraki yüzyıllarda "Geç Hitit" veya "Suriye-Hitit" olarak adlandırılan devletler yaşamaya devam etti.
Hititler Türk mü, Kürt mü, Ermeni mi, Yunan mı?
Bu tür soruların temel sorunu, modern ulusal kimlikleri üç-dört bin yıl önceki Tunç Çağı toplumlarına doğrudan uygulamasıdır.
Hititler, kendi dönemlerinin siyasi ve kültürel dünyasında anlaşılmalıdır.
Onları günümüz milletlerinden birine doğrudan eşitlemek yerine:
- hangi dili konuştuklarını,
- hangi coğrafyada yaşadıklarını,
- hangi siyasi sistemi kurduklarını,
- hangi kültürlerle etkileşime girdiklerini
incelemek bilimsel olarak daha anlamlıdır.
Yanlış Bilinenler
Yanlış: Hititler Anadolu'da yaşadığı için Türk'tü.
Doğrusu: Modern Türkiye coğrafyasında yaşamak, modern Türk kimliğiyle aynı şey değildir.
Yanlış: Hititçe eski bir Türkçedir.
Doğrusu: Hititçe Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu kolundadır.
Yanlış: Hattiler ve Hititler aynı halktır.
Doğrusu: Hattice ile Hititçe farklı dillerdir; "Hatti" adı Hititler tarafından coğrafi-siyasi miras olarak devralınmıştır.
Yanlış: Hititler tamamen ortadan kayboldu.
Doğrusu: İmparatorluk çöktü; ancak Hitit-Luvi kültürel gelenekleri Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'deki devletlerde devam etti.
Yanlış: Hititlerin kökeni konusunda bütün ayrıntılar kesin olarak biliniyor.
Doğrusu: Dil sınıflandırması güçlüdür; fakat Proto-Anadolu dili konuşanların erken göç rotaları hâlâ araştırılmaktadır.
Kronoloji
Sonuç: Hititler Türk Değildi, Ama Anadolu Tarihinin Bizden Uzak Bir Parçası da Değil
"Hititler Türk müydü?" sorusuna bilimsel verilerle verilecek cevap hayırdır.
Hititçe Türk dili değil, Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu koluna ait bir dildir. Hitit İmparatorluğu ile Türklerin Anadolu'daki Orta Çağ siyasi varlığı arasında binlerce yıllık kronolojik fark vardır.
Fakat buradan "Hititlerin bugünkü Türkiye ile hiçbir ilgisi yok" sonucu da çıkmaz.
Hattuşa, Yazılıkaya, Alacahöyük ve Hitit tabletleri Türkiye'nin üzerinde bulunduğu coğrafyanın tarihsel mirasıdır. Bir coğrafyanın mirasına sahip çıkmak için o uygarlığı modern bir milletin içine zorla yerleştirmek gerekmez.
Hititleri ilginç yapan şey zaten budur: Onlar bizim bugünkü kimlik kategorilerimizden çok daha eski bir dünyanın insanlarıdır.
- Kadeş Antlaşması Gerçekten İlk Yazılı Antlaşma mı?
- Hattuşa Neden Terk Edildi?
- Göbeklitepe Neden Önemli?
- Çayönü Yerleşimi Neden Önemli?
