Galata Kulesi'nden Boğaz'a Uzanan Efsanevi Uçuş
1632'de, IV. Murat döneminde, Hazerfen Ahmed Çelebi, kendi yaptığı takma kanatlarla Galata Kulesi'nden atlayarak, İstanbul Boğazı'nı havadan geçti ve Üsküdar'daki Doğancılar Meydanı'na indi — kaynaklara göre, yaklaşık 3200-3358 metrelik bir mesafe. Bu, insanlık tarihinin, planörcülük açısından en erken, en dikkat çekici örneklerinden biri olarak kabul ediliyor.
Hazerfen Ahmed Çelebi'nin "asıldığı" ya da "idam edildiği" iddiası, Türkiye'de yaygın olarak tekrarlanan, ama gerçeği yansıtmayan bir yanlış bilgidir. Bu efsanenin tek kaynağı olan Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sine göre, Sultan IV. Murat, uçuşun hemen ardından, Hazerfen Ahmed Çelebi'yi bir kese altınla ödüllendirmiş, ama daha sonra, "Bu adam çok korkulacak bir kişidir, her ne dilerse elinden gelir, böyle kimselerin burada barındırılması caiz değil" diyerek, onu Cezayir'e sürgün etmiştir. Hazerfen Ahmed Çelebi'nin, bu sürgünde hayatını kaybettiği düşünülüyor, ama ölümünün kesin tarihi ve koşulları hakkında net bir bilgi yok. Önemli bir akademik ihtiyat noktası: bu olayın tamamı, sadece Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde anlatılıyor; başka bir çağdaş kaynak, bu anlatıyı doğrulamıyor, bu da, hikâyenin bazı ayrıntılarının, tarihsel doğruluğu tartışmalı, edebi bir anlatım olabileceğini düşündürüyor.
Ödül: Bir Kese Altın
Sarayburnu'ndaki Sinan Paşa Köşkü'nden bu olağandışı uçuşu izleyen Sultan IV. Murat, Hazerfen Ahmed Çelebi'nin başarısından etkilenmiş, ve ona bir kese altın vermişti. Bu, padişahın, en azından başlangıçta, bu uçuşu, olumlu, takdire değer bir başarı olarak gördüğünü gösteriyor.
"Böyle Kimselerin Bekası Caiz Değil": Sürgün Kararı
Evliya Çelebi'nin aktardığına göre, Sultan, zamanla, Hazerfen Ahmed Çelebi'nin bilgisinden, becerisinden ve cesaretinden endişe duymaya başladı — bu denli yetenekli bir kişinin, devlet için potansiyel bir tehdit oluşturabileceği düşüncesiyle, onu Cezayir'e sürgün etti. Bu karar, dönemin, olağanüstü yeteneklere sahip bireylere karşı, hem hayranlık hem de kuşkuyla yaklaşabilen, karmaşık bir tutumunu yansıtıyor.
Hazerfen Ahmed Çelebi'nin uçuşu ve sonrasındaki sürgünü, tamamen, Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sindeki anlatıma dayanıyor; bu olayı doğrulayan, çağdaş, bağımsız bir ikinci kaynak bulunmuyor. Evliya Çelebi, kendi eserinde, zaman zaman, abartılı ya da doğrulanamayan anekdotlara da yer verdiği için, tarihçiler, Seyahatname'deki bazı anlatıları, dikkatli bir şekilde değerlendirir. Bu, uçuşun kendisinin gerçekleşmediği anlamına gelmez — ama sürgünün kesin nedeni, tarihi ve Hazerfen Ahmed Çelebi'nin ölüm koşulları gibi ayrıntılar, tek bir kaynağa dayandığı için, akademik olarak, temkinli bir dille aktarılmalıdır.
"Asıldı" Efsanesi Nereden Geliyor?
Hazerfen Ahmed Çelebi'nin "asıldığı" ya da "denize atıldığı" iddiası, muhtemelen, zamanla, sözlü aktarım yoluyla, gerçek "sürgün" hikâyesinin çarpıtılmış bir versiyonu olarak ortaya çıkmıştır. Bu tür bir çarpıtma, tarihsel figürlerin hikâyelerinin, nesilden nesile aktarılırken, genellikle daha dramatik, daha "trajik" bir versiyona dönüşebileceğini gösteren, ilgi çekici bir halkbilimi örneğidir.
Yanlış Bilinenler
Yanlış: Hazerfen Ahmed Çelebi, uçuşunun hemen ardından idam edildi.
Doğrusu: Önce bir kese altınla ödüllendirildi, daha sonra Cezayir'e sürgün edildi.
Yanlış: Hazerfen Ahmed Çelebi'nin sürgünü ve ölümü, birden fazla bağımsız kaynakla doğrulanmıştır.
Doğrusu: Bu anlatı, tamamen, Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sine dayanıyor.
Yanlış: Hazerfen Ahmed Çelebi'nin Cezayir'deki ölüm tarihi ve koşulları kesin olarak bilinmektedir.
Doğrusu: Sürgünde öldüğü düşünülüyor, ama kesin tarih ve koşullar belirsizdir.
Kronoloji
Sonuç: Bir Uçuşun Gerçeği, Bir Efsanenin Abartısı
Hazerfen Ahmed Çelebi'nin hikâyesi, bize, tarihsel bir olayın, zamanla, sözlü aktarım yoluyla, ne kadar dramatik bir şekilde çarpıtılabileceğini gösteren, değerli bir örnek sunuyor. Gerçek hikâye —bir ödül, ardından bir sürgün, ardından belirsiz bir ölüm— kendi başına, yeterince trajik ve ilgi çekicidir; "asıldı" gibi, kaynaklarla desteklenmeyen bir iddiaya ihtiyaç duymadan da, bu hikâye, olağanüstü yeteneklerin, bazen, devlet gücü tarafından nasıl bir tehdit olarak algılanabildiğini çarpıcı bir şekilde gösteriyor.
- Piri Reis'in İdamı: Bir Denizcinin Trajik Sonu
- Milli Mücadelede Antep
- Rumkale'nin Tarihsel Kronolojik Yerleşimi
- Gaziantep'in Kuruluşu: Tek Bir Tarihin Değil, Binlerce Yılın Hikâyesi
