Fatih'in Son Seferi
Fatih Sultan Mehmet 27 Nisan 1481'de İstanbul'dan yeni bir sefer için hareket etti. Seferin kesin hedefi konusunda farklı görüşler vardır. Memlük toprakları en güçlü ihtimallerden biri olarak öne çıksa da hedefin doğrudan açıklanmaması Osmanlı sefer geleneğinde olağan bir durumdu.
Önemli olan nokta şudur: Fatih sefere çıktığında zaten rahatsızdı.
İsmail Hakkı Uzunçarşılı'nın Fatih'in ölümü üzerine yaptığı klasik çalışmada da padişahın İstanbul'dan hasta halde ayrıldığı vurgulanır. Üsküdar'a geçtikten sonra rahatsızlığı ağırlaştı. At üzerinde yolculuk edemeyecek duruma gelince araba ile taşındı ve Gebze yakınındaki ordugâhta öldü.
Fatih Sultan Mehmet 3 Mayıs 1481'de Gebze yakınlarındaki Hünkâr Çayırı'nda, yaklaşık 49 yaşında hayatını kaybetti. TDV İslâm Ansiklopedisi ölüm sebebini nikris hastalığıyla ilişkilendirir. Zehirlenme iddiası eski bir tarihî tartışmadır; ancak bunu kesin olarak doğrulayan bağımsız ve güçlü kanıt bulunmamaktadır.
Fatih Sultan Mehmet'in Hastalığı Neydi?
Kaynaklarda Fatih'in uzun süredir özellikle ayak ve eklemlerinde ağır ağrılara yol açan bir hastalıktan şikâyet ettiği belirtilir. Osmanlı tarihçiliğinde bu hastalık çoğunlukla nikris, yani gut hastalığı olarak tanımlanır.
Gut, kandaki ürik asit seviyesinin yükselmesi sonucu özellikle eklemlerde çok şiddetli ağrı ve iltihap ataklarına yol açabilen bir hastalıktır. Modern tıbbi teşhis koymak mümkün değildir; çünkü elimizde Fatih'in bedenine ait günümüz tıbbıyla incelenmiş güvenilir klinik veriler yoktur. Bu nedenle "kesin olarak şu hastalıktan öldü" demek tarihçilik açısından aşırı iddialı olur.
Bununla birlikte tarihî kayıtların ortak noktası, padişahın ölmeden önce zaten ciddi biçimde hasta olduğudur.
Fatih Nerede Öldü?
Fatih Sultan Mehmet, Üsküdar'dan Anadolu yakasına geçen ordusuyla birlikte doğuya doğru ilerlerken Gebze yakınlarında konakladı.
Kaynaklarda ölüm yeri Hünkâr Çayırı, Tekfur Çayırı veya benzer adlarla geçmektedir. Padişah 3 Mayıs 1481'de burada öldü.
Ölümü başlangıçta ordudan ve İstanbul'dan mümkün olduğunca gizlenmeye çalışıldı. Bunun nedeni yalnızca asayiş değildi. Fatih'in oğulları II. Bayezid ve Cem Sultan arasında kimin tahta çıkacağı henüz belli değildi ve padişahın ölüm haberi doğrudan bir taht mücadelesini başlatabilirdi.
Fatih Sultan Mehmet Zehirlendi mi?
İşte asıl tartışmalı soru budur.
Fatih'in zehirlendiğini savunan görüşler, büyük ölçüde Osmanlı tarihçisi Âşıkpaşazâde'nin anlatısındaki bazı ifadelere ve padişahın tedavisinde kullanılan ilaçlara dayanır. Sonraki tarihçiler, doktor Yakup Paşa'nın verdiği ilaçların Fatih'i zehirlemiş olabileceği ihtimali üzerinde durmuştur.
Fakat burada üç ayrı olasılığı birbirinden ayırmak gerekir:
- **Padişah doğal hastalığının ağırlaşması sonucu öldü.**
- **Tedavide kullanılan ilaçlar istemeden durumunu ağırlaştırdı.**
- **Bir kişi veya siyasi güç kasıtlı biçimde onu zehirledi.**
İlk iki ihtimal tarihsel olarak mümkündür. Üçüncü ihtimal ise çok daha güçlü kanıt gerektirir.
TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki II. Mehmed maddesi, zehirlenme iddiasının Âşıkpaşazâde'deki bilginin yorumuna dayandığını ve başka kaynaklarla doğrulanmadığını açıkça belirtir.
Bir tarihî kaynakta şüpheli bir tedavi veya zehir iması bulunması, suikastı kanıtlamaz. Fatih'in ölümünden önce hasta olduğu bilinmektedir. Zehirlenme teorisinin kesin kabul edilebilmesi için birbirinden bağımsız çağdaş kaynakların veya fiziksel kanıtların bunu desteklemesi gerekir. Bugün böyle bir kanıt setine sahip değiliz.
Doktor Yakup Paşa Fatih'i Zehirledi mi?
Popüler anlatılarda padişahın hekimi Yakup Paşa kimi zaman doğrudan "Fatih'i zehirleyen kişi" olarak gösterilir.
Ancak tarihsel durum bundan daha karmaşıktır. Fatih'e çeşitli hekimlerin müdahale ettiği, ilaç verildiği ve hastalığın kısa sürede ağırlaştığı bilinir. Fakat hangi ilacın ne dozda verildiğini, bunun modern farmakolojik karşılığını ve ölüm üzerindeki kesin etkisini saptayacak veriler yoktur.
Dolayısıyla "Yakup Paşa Fatih'i kesin olarak zehirledi" cümlesi, mevcut tarihsel kanıtların taşıyabileceğinden daha kesin bir iddiadır.
Venedik Fatih'i Öldürtmüş Olabilir mi?
Fatih Sultan Mehmet'in Avrupa'daki güçlü rakipleri nedeniyle Venedik'in suikast planları yaptığına ilişkin bilgiler tarih literatüründe yer alır. Osmanlı-Venedik mücadelesi onlarca yıl sürmüş, Fatih'in İtalya politikası Avrupa'da ciddi endişe yaratmıştı.
Buradan hareketle bazı araştırmacılar, Fatih'in ölümünde Venedik bağlantısı olabileceğini ileri sürmüştür.
Fakat siyasi motivasyon tek başına suçun kanıtı değildir.
Venedik'in Fatih'in ölümünü arzulamış olması ile Fatih'i gerçekten zehirlettiğinin kanıtlanması iki ayrı şeydir. Bugün eldeki belgeler ikinci önermeyi kesinleştirmeye yetmez.
Fatih'in Ölümü Neden Gizlendi?
Padişahın ölümü devlet için olağanüstü hassas bir bilgiydi. Çünkü Osmanlılarda otomatik biçimde en büyük oğlun tahta çıktığı kesin bir veraset sistemi yoktu.
Fatih'in iki önemli oğlu vardı: Amasya'daki Bayezid ve Karaman bölgesindeki Cem.
Sadrazam Karamânî Mehmed Paşa'nın Cem'e yakın olduğu ve padişahın ölüm haberinin iki şehzadeye ulaştırılması sırasında büyük bir siyasi mücadele yaşandığı bilinir. Sonunda İstanbul'a daha hızlı ulaşan Bayezid'in taraftarları üstün geldi ve II. Bayezid tahta çıktı.
Bu nedenle Fatih'in ölümü, daha bedeni İstanbul'a dönmeden Osmanlı taht siyasetinin merkezine oturmuştu.
Fatih Kaç Yaşında Öldü?
Fatih Sultan Mehmet 30 Mart 1432'de doğdu ve 3 Mayıs 1481'de öldü.
Buna göre ölümünde 49 yaşındaydı. Bazı eski kaynaklarda yaş hesabı farklı takvim ve yıl sayma yöntemleri nedeniyle 50 veya 51 olarak verilebilir.
Fatih'in Mezarı Nerede?
Fatih Sultan Mehmet'in naaşı İstanbul'a getirildi ve kendi yaptırdığı Fatih Camii'nin haziresine defnedildi.
Bugün türbesi Fatih Camii külliyesi içindedir.
Zehirlenme İddiasını Güçlendiren ve Zayıflatan Unsurlar
Yanlış Bilinenler
Yanlış: Fatih'in zehirlendiği kesin olarak kanıtlandı.
Doğrusu: Zehirlenme bir tarihsel hipotezdir; kesinleşmiş bir olay değildir.
Yanlış: Fatih tamamen sağlıklıyken birden öldü.
Doğrusu: Sefere çıkarken hasta olduğu kaynaklarda belirtilir.
Yanlış: Ölüm yeri İstanbul'daki saraydı.
Doğrusu: Gebze yakınlarındaki Hünkâr Çayırı'nda öldü.
Yanlış: Ölür ölmez yerine kimin geçeceği belliydi.
Doğrusu: II. Bayezid ve Cem Sultan taraftarları arasında ciddi bir veraset mücadelesi yaşandı.
Kronoloji
Sonuç: Zehirlenme Bir İhtimal, Kesinlik Değil
Fatih Sultan Mehmet'in ölümünü çevreleyen gizem, olayın hem ani gerçekleşmesinden hem de hemen ardından başlayan taht mücadelesinden beslenir.
Mevcut tarihsel veriler, Fatih'in sefere çıkmadan önce zaten hasta olduğunu güçlü biçimde gösterir. Zehirlenme iddiası tamamen uydurma değildir; eski bir tarihsel tartışmaya dayanır. Ancak bugün elimizde kasıtlı bir suikastı kesin biçimde kanıtlayacak veri yoktur.
Bu nedenle tarihçinin verebileceği en sağlam cevap şudur: Fatih'in bilinen ciddi bir hastalığı vardı; zehirlenmiş olabileceği ileri sürülmüştür, fakat bu iddia kanıtlanmış değildir.
- Genç Osman Nasıl Öldü?
- Osmanlı'da Kardeş Katli Neden Vardı?
- Cem Sultan Olayı Nedir?
- Piri Reis Neden İdam Edildi?
