Deniz Kavimleri Kimdi? Tunç Çağı'nı Gerçekten Onlar mı Yıktı?

“Deniz Kavimleri” Adı Antik mi?

Hayır.

Mısırlılar “Deniz Kavimleri” diye tek bir halktan söz etmez.

Bu modern tarihçilerin kullandığı toplu addır.

Mısır metinleri farklı grupları ayrı isimlerle anar.

Bunlar arasında:

• Şerden,
• Şekeleş,
• Peleset,
• Tjekker,
• Denyen,
• Weşeş,
• Lukka

gibi isimler vardır.

Bu toplulukların hepsinin aynı etnik kökenden geldiğini gösteren kanıt yoktur.

Dolayısıyla “Deniz Kavimleri” tek millet değil, farklı grupları kapsayan modern etikettir.

İlk Nerede Karşımıza Çıkıyorlar?

Deniz Kavimleriyle ilişkilendirilen gruplar Mısır kaynaklarında II. Ramses, Merneptah ve III. Ramses dönemlerinde görülür.

MÖ 13. yüzyılda bazı gruplar Mısır ordusunda paralı asker veya düşman olarak karşımıza çıkar.

Merneptah döneminde Libya saldırısıyla bağlantılı çeşitli “deniz” grupları anılır.

En ünlü kayıtlar ise III. Ramses dönemindedir.

Medinet Habu Kabartmaları Ne Gösteriyor?

III. Ramses'in Medinet Habu'daki tapınağında büyük savaş sahneleri bulunur.

Burada Mısır ordusu:

• gemilerle gelen savaşçılara,
• aileleri ve arabalarıyla hareket eden topluluklara

karşı savaşırken tasvir edilir.

Yazıtlarda Peleset, Tjekker, Şekeleş, Denyen ve Weşeş gibi gruplar anılır.

Mısır metni bu halkların Hatti, Arzawa, Alaşiya gibi bölgeleri yıktığını iddia eder.

Fakat Metropolitan Museum of Art'ın akademik yayınları önemli uyarı yapar:

Bu sahneler kraliyet propagandasıdır ve birebir savaş raporu gibi okunmamalıdır.

III. Ramses Onları Yendi mi?

Mısır kaynakları kralın büyük zafer kazandığını anlatır.

Kara ve deniz savaşlarının ardından saldırganların mağlup edildiği öne sürülür.

Mısır gerçekten de devlet olarak varlığını sürdürdü.

Fakat “tam zafer” anlatısını ihtiyatla değerlendirmek gerekir.

Mısır kısa süre sonra ekonomik ve siyasi gerileme yaşadı.

Doğu Akdeniz'deki eski imparatorluk sistemi bir daha eski haline dönmedi.

Dolayısıyla III. Ramses savaşı kazanmış olabilir; fakat içinde bulunduğu dünya yine de çökmekteydi.

Peleset Kimdi?

En çok tartışılan grup Peleset'tir.

Peleset adı sıklıkla daha sonraki Filistinliler/Philistines ile ilişkilendirilir.

Güney Levant'ta MÖ 12. yüzyıl civarında:

• Aşkelon,
• Aşdod,
• Ekron,
• Gat,
• Gazze

gibi merkezlerde yeni kültürel unsurlar görülür.

Ege tarzı seramikler bu değişimin önemli göstergelerindendir.

Ancak “Peleset = tek parça halde Ege'den gelen Filistinli ordusu” modeli fazla basit olabilir.

Yerel Levant nüfusu ile yeni gelen gruplar arasında kültürel karışım yaşanmış olabilir.

Şerden Sardunyalı mıydı?

Şerden adı ses benzerliği nedeniyle Sardinya ile ilişkilendirilmiştir.

Benzer şekilde:

• Şekeleş → Sicilya,
• Denyen → Danaoi/Akhalar,
• Lukka → Likya

gibi eşleştirmeler önerilmiştir.

Bazılarının dilsel ve coğrafi mantığı vardır.

Fakat isim benzerliği tek başına kanıt değildir.

Her grubun kesin anavatanını belirlemek mümkün değildir.

Hepsi Denizden mi Geldi?

Hayır.

Medinet Habu tasvirlerinde aileler, öküz arabaları ve çocuklarla birlikte hareket eden topluluklar görülür.

Bu yalnızca korsan filosu görüntüsü değildir.

Bazı gruplar:

• göçmen,
• mülteci,
• savaşçı,
• paralı asker,
• yerleşim arayan topluluk

olabilir.

Bu nedenle “Deniz Kavimleri” yerine “nüfus hareketleri ve savaşçı gruplar” çerçevesi daha açıklayıcı olabilir.

Hitit İmparatorluğu'nu Deniz Kavimleri mi Yıktı?

Eskiden bu çok yaygın görüştü.

Bugün cevap daha ihtiyatlıdır.

Hitit İmparatorluğu MÖ 12. yüzyıl başlarında çöktü.

Fakat çöküşten önce:

• iç siyasi sorunlar,
• tahıl sıkıntısı,
• bölgesel ayaklanmalar,
• ticaret problemleri,
• dış savaşlar

zaten vardı.

Hattuşa'nın terk edilme ve yıkım süreci de tek bir büyük “Deniz Kavimleri saldırısı”na indirgenemez.

Bazı dış gruplar çöküşten yararlanmış veya süreci hızlandırmış olabilir.

Fakat bütün imparatorluğu tek başlarına yıktıklarını kanıtlayamayız.

Ugarit'te Ne Oldu?

Ugarit bugünkü Suriye kıyısında önemli ticaret ve diplomasi merkeziydi.

Şehir MÖ 1200 civarında yıkıldı ve yeniden eski biçiminde kurulmadı.

Ugarit arşivlerindeki son mektuplar çok dramatiktir.

Bazı mektuplarda düşman gemilerinin kıyıya saldırdığı ve kentin askeri kuvvetlerinin başka yerde olduğu anlatılır.

Bu belgeler deniz saldırılarının gerçek olduğunu gösterir.

Fakat Ugarit'in son günlerinin tam kronolojisi ve hangi grubun saldırdığı tartışmalıdır.

Tunç Çağı Çöküşü Ne Kadar Büyük Bir Olaydı?

Yaklaşık MÖ 1250-1150 arasında Doğu Akdeniz ve Yakın Doğu'nun siyasi sistemi büyük dönüşüm yaşadı.

Miken saray ekonomisi çöktü.

Hitit merkezi devleti sona erdi.

Ugarit yok oldu.

Kıbrıs ve Levant'taki birçok merkez zarar gördü.

Mısır ayakta kaldı ama gücü azaldı.

Bu olay tek bir gece veya tek bir yıl içinde gerçekleşmedi.

Eric Cline'ın da vurguladığı gibi, 1177 tarihi simgesel kestirmedir.

Gerçek süreç yaklaşık bir yüzyıla yayıldı.

İklim Değişikliği Rol Oynadı mı?

Paleoklimatoloji araştırmaları Doğu Akdeniz'de bu dönemde kuraklık ve iklim istikrarsızlığı yaşanmış olabileceğini gösterir.

Uzun süreli kuraklık:

• tarımsal üretimi azaltabilir,
• kıtlık yaratabilir,
• devlet gelirlerini düşürebilir,
• nüfus göçünü hızlandırabilir.

Fakat iklim tek başına açıklama değildir.

Bazı bölgeler aynı iklim baskısına rağmen farklı tepkiler verdi.

Depremler Zinciri Var mıydı?

Bazı arkeologlar MÖ 13.-12. yüzyıl geçişinde deprem fırtınası yaşanmış olabileceğini ileri sürdü.

Doğu Akdeniz tektonik olarak aktif bölgedir.

Bazı yıkım katmanları depremlerle açıklanabilir.

Ancak bütün kentlerin aynı deprem sistemiyle çöktüğünü göstermek zordur.

Depremler yine çok nedenli krizin bir parçası olabilir.

Ticaret Ağları Neden Bu Kadar Önemliydi?

Geç Tunç Çağı dünyası düşündüğümüzden çok daha bağlantılıydı.

Mısır, Hitit, Asur, Babil, Kıbrıs ve Miken dünyası arasında:

• bakır,
• kalay,
• tahıl,
• lüks mallar,
• diplomatik hediyeler

dolaşıyordu.

Bronz üretmek için bakır ve kalay gerekiyordu.

Bu hammaddeler farklı bölgelerden geliyordu.

Bir bölgede savaş veya siyasi çöküş olduğunda zincirin diğer halkaları da etkilenebilirdi.

Modern ifadeyle sistem “küreselleşmiş” ve dolayısıyla birbirine bağımlıydı.

“Sistem Çöküşü” Ne Demek?

Bir devlet yalnızca düşman saldırısıyla yıkılmaz.

Aynı anda:

• iklim,
• kıtlık,
• iç isyan,
• ticaret kesintisi,
• savaş,
• göç,
• yönetim krizi

yaşanırsa sistem toparlanma kapasitesini kaybedebilir.

Bugün Tunç Çağı çöküşünü açıklayan en güçlü modellerden biri budur.

Deniz Kavimleri bu krizin:

• nedeni,
• sonucu,
• hızlandırıcısı

olmuş olabilir.

Belki de üçünün birden farklı ölçülerde parçasıydılar.

Deniz Kavimleri Nereden Geldi?

Kesin cevap yoktur.

Önerilen bölgeler arasında:

• Ege dünyası,
• Batı Anadolu,
• Doğu Akdeniz adaları,
• Güney Anadolu,
• Levant

vardır.

Muhtemelen bütün gruplar aynı yerden gelmiyordu.

Bu yüzden tek bir ok çizip “buradan geldiler” demek yanlış olabilir.

Troya Savaşı ile Bağlantıları Var mı?

Truva Savaşı'nın geleneksel tarih aralığı da Tunç Çağı'nın sonuna yakındır.

Bu nedenle bazı popüler teoriler Akhalar, Troya ve Deniz Kavimlerini tek büyük göç dalgasında birleştirir.

Ancak doğrudan kanıt sınırlıdır.

Homeros'un destanı yüzyıllar sonra biçimlenmiştir.

Hitit ve Mısır metinleri ise farklı siyasi bağlamlar anlatır.

Benzer tarih aralığı otomatik olarak aynı olay anlamına gelmez.

Demir Çağı'nı Deniz Kavimleri mi Başlattı?

Tunç Çağı çöküşünden sonra demir kullanımı giderek arttı.

Fakat “Deniz Kavimleri geldi, bronzu yok etti, demiri getirdi” şeklinde basit model doğru değildir.

Demir teknolojisi daha önce de biliniyordu.

Çöküş sonrası ekonomik ve ticari değişiklikler demirin yaygınlaşmasına katkıda bulunmuş olabilir.

Mısır Kaynakları Ne Kadar Güvenilir?

Mısır kraliyet yazıtları paha biçilmez kaynaklardır.

Fakat firavunların amacı tarafsız tarih yazmak değildi.

Amaç kralı:

• güçlü,
• tanrılar tarafından desteklenen,
• düşmanları yok eden

hükümdar olarak göstermektir.

Bu nedenle Medinet Habu sahneleri arkeoloji ve diğer yazılı kaynaklarla birlikte okunmalıdır.

Yanlış Bilinenler

Yanlış: Deniz Kavimleri tek bir milletti.
Doğrusu: Farklı adlarla anılan çeşitli grupların modern ortak adıdır.

Yanlış: Tunç Çağı'nı tamamen onlar yıktı.
Doğrusu: Çöküş çok nedenliydi.

Yanlış: Hepsi korsandı.
Doğrusu: Bazıları aileleriyle hareket eden göçmen topluluklar olabilir.

Yanlış: Nereden geldikleri kesin olarak biliniyor.
Doğrusu: Kökenleri büyük ölçüde tartışmalıdır.

Yanlış: Mısır hepsini yok etti ve sorun bitti.
Doğrusu: Mısır ayakta kaldı fakat sonraki dönemde ciddi gerileme yaşadı.

Kronoloji

Sonuç: Deniz Kavimleri Failden Çok Krizin İçindeki Aktörlerdi

Deniz Kavimleri gerçek tarihsel gruplardı.

Mısır kaynaklarında adları vardır.

Savaşlara katıldılar.

Göç ettiler.

Bazı şehirlerin yıkımında rol oynamış olabilirler.

Fakat onları “bir anda ortaya çıkıp bütün Tunç Çağı medeniyetini yok eden gizemli ordu” şeklinde anlatmak artık yeterli değildir.

Geç Tunç Çağı dünyası zaten:

• iklim baskısı,
• siyasi kriz,
• ticaret bozulması,
• iç çatışma,
• göç

gibi sorunlarla karşı karşıyaydı.

Deniz Kavimleri bu kırılgan dünyanın içine girdi.

Bazı yerlerde saldırgan,
bazı yerlerde göçmen,
bazı yerlerde paralı asker,
bazı yerlerde yeni yerleşimci oldular.

Belki de onları anlamanın en doğru yolu “medeniyeti yıkan gizemli halk” değil, çöken bir dünyanın içinde hareket eden farklı topluluklar olarak görmektir.

• Hititler Türk müydü?
• Truva Savaşı Gerçek mi?
• Kadeş Antlaşması İlk Yazılı Antlaşma mı?
• Tunç Çağı Neden Çöktü?