Bir Hayalin Dağ Engeli
İstanbul'u Bağdat ve Hicaz'a bağlamayı amaçlayan demiryolu projesi, II. Abdülhamid ile Alman İmparatoru II. Wilhelm arasındaki anlaşmalar çerçevesinde, Alman şirketlerce yürütüldü. Hat, Anadolu'da hızla ilerledi; ama Toros Dağları, projenin en zor bölümüydü. Rota, araştırmalar sonunda Ulukışla, Çiftehan, Pozantı, Belemedik ve Hacıkırı üzerinden geçecek biçimde belirlendi. İnşaatı yapan Philipp Holzmann şirketinin baş mühendisi Nicholas Mavrogordato'ya göre, bu etabın en güç kısmı, Belemedik ile Hacıkırı arasındaki tüneller, köprüler ve Varda Viyadüğü'ydü.
Belemedik, Adana'nın Pozantı ilçesine bağlı, Çakıt Suyu vadisinde, Bağdat Demiryolu'nun Toros geçişi sırasında Alman şirketlerin lojistik üssü olarak kullandığı bir yerleşimdir. Burada mühendisler ve işçiler için barınma yerleri, hastane, hamam, okul ve sinema salonu kuruldu; kaynaklara göre binlerce Alman ve Türk görev yaptı. İstasyon, 21 Aralık 1912'de hizmete açıldı. Hat bir süre kesintili kaldı: mal ve askerler Belemedik'te iner, vadinin öbür yanındaki Durak'a yürürdü. Belemedik ile Hacıkırı arasındaki zorlu kesimde çok sayıda tünel ve köprü yapıldı; bunların en tanınmışı, Karaisalı'daki Hacıkırı (Kıralan) yakınında bulunan, 99 metre yüksekliğindeki Varda (Alman) Köprüsü'dür. Köprünün uzunluğu, inşa yılları ve can kaybı rakamları, kaynaklar arasında farklılık gösteriyor; "Belemedik" ve "Varda" isimlerine dair yaygın hikâyeler ise doğrulanmış tarih değil, halk anlatısıdır.
Belemedik: Dağların Arasında Bir Şantiye Kenti
Almanlar, Toroslar'ın güneye baktığı, bu nedenle nispeten daha fazla güneş alan, ıssız bir vadiyi üs olarak seçtiler. Yolu izi olmayan Belemedik vadisine yerleşen mühendis ve işçiler, barınma yerlerinin yanı sıra yurt, hastane, hamam, okul ve sinema salonu kurdular. Bazı kaynaklar, kilise ve caminin de bulunduğunu, vadide Çakıt Suyu'ndan elektrik üretildiğini aktarıyor; bu ayrıntıları ek kaynakla teyit etmek gerekir.
Tüneller, vadinin kaderini belirledi. Bölgede dünya savaşı sürerken bile Belemedik–Hacıkırı arasındaki tünellerin yapımı tamamlanamamıştı. Tünel sayısı kaynaklarda 12 ile 22 arasında değişiyor; bu farkın nedeni, farklı kaynakların farklı kesimleri sayması olabilir. Bir yol haritası kaydında, savaş esiri Anzakların da bu tünellerin kazısında çalıştırıldığı belirtiliyor; bu bilgi tek bir kaynaktan geldiği için temkinle okunmalı.
Alman Mezarlığı
Belemedik'in yüksek bir kesiminde, demiryolu inşaatında ölen Alman vatandaşlarının gömüldüğü bir mezarlık bulunur. Bir kaynağa göre, burada hayatını kaybeden Almanların sayısı yaklaşık 200'dür ve mezarlık bu sayıyı barındıramayacak kadar küçüktür. Aynı yazıda vadide "3-4 bin kişinin" mezarı olduğu söyleniyor; bu rakamın kimleri kapsadığı ve neye dayandığı belirtilmediği için, bu makalede kesin bir bilgi olarak verilmemiştir. Türk işçiler için ayrı bir mezarlık yapıldığı da aktarılıyor.
Bu makale, can kaybı rakamlarını tek bir sayıya bağlamıyor. Varda Köprüsü'nün inşasında 21 işçinin ve bir Alman mühendisin öldüğünü belirten bir kayıt ile, Belemedik'te yaklaşık 200 Alman'ın gömüldüğünü belirten kayıt, aynı olayı değil, farklı kapsamları anlatıyor olabilir. "3-4 bin" rakamı ise, dayanağı gösterilmemiş bir tahmindir. Bu rakamları birbirine ekleyip toplam bir sayı üretmek yanıltıcı olur.
Varda Köprüsü: 99 Metrelik Bir Mühendislik Sınavı
Varda (Alman) Köprüsü, Çakıt Deresi Vadisi'nde, Karaisalı ile Hacıkırı (Kıralan) arasında yer alır; Bağdat Demiryolu üzerindeki en uzun ve en yüksek viyadük olarak tanıtılır. Köprü, dört ayak üzerinde, üç ana açıklıkla yükselir. Yapımına 1905 baharında her iki uçtan başlandı; taşları ayakların üst kısmına taşımak için, Alçak Gedik ile Hacıkırı yamaçları arasında bir tür teleferik sistemi kurulduğu aktarılıyor. Köprü, aradan bir asırdan fazla geçmesine rağmen, bugün de trenlerce kullanılmaya devam ediyor.
Köprünün altında nehir yok; vadiyi geçen yapı, nehir değil, derin bir boşluk üzerinde duruyor. Bu, yüksekliğin yarattığı etkiyi daha da artırıyor.
Köprü, uluslararası ölçekte de tanındı: bazı kaynaklara göre, James Bond filmi Skyfall (2012), bölgedeki demiryolu hattında ve Varda Köprüsü'nde çekilen sahnelere yer verdi; hangi sahnenin tam olarak nerede çekildiğine dair anlatımlar kaynaklarda birbirinden biraz farklı.
İsim Rivayetleri: "Bilemedik" ve "Var Daha"
Belemedik ve Varda isimleri için en yaygın anlatılar şunlardır: Tünelleri iki uçtan açan Türk işçiler, karşıdan ses gelmeyince "bilemedik, bilemedik" diye sızlanırmış, Almanlar da bunu "Belemedik" diye duyup yazmışlar. Varda için ise, Alman mühendisler köprüden taş attığında, Türk işçilerin "var daha, var daha" diye bağırdığı anlatılır. Başka bir anlatıya göre, Almanlar yerleşim yeri seçemeyip "bilemedik" demişler.
Bu hikâyeler, bölgenin kültürel belleği açısından değerlidir; ama tarihsel olarak kanıtlanmış değildir. Bu anlatılar birbiriyle de çelişiyor (tünelde buluşamama mı, yerleşim yeri seçememe mi?). Yerleşimin ilk adının Karapınar olduğu, ismin sonradan "Belemedik"e dönüştüğü de aktarılıyor. Bir başka görüş, adın, vadiden akan Polemedi (bugünkü Çakıt) Çayı'ndan geldiğini, "bilemedik" hikâyesinin ise sonradan türetilmiş bir halk etimolojisi olduğunu öne sürüyor. Bu makale, bu açıklamalardan hiçbirini kesin kabul etmeden, hepsini rivayet olarak aktarmaktadır.
Kurtuluş Savaşı ve Belemedik
Belemedik, 10 Nisan 1920'de, Pozantı ise 25 Mayıs 1920'de Fransız işgalinden kurtarıldı. Kaynaklara göre, bu demiryolunun bir bölümü, Kurtuluş Savaşı sırasında, Rusya'dan gelen silahların taşınmasında da kullanıldı.
Gezi Rehberi: Ne Görülür, Nasıl Gidilir?
Belemedik, Pozantı'ya yaklaşık 9-12 km, Adana'ya karayoluyla yaklaşık 110-117 km uzaklıktadır. Görülecek başlıca yerler şunlardır:
- **Belemedik İstasyonu ve eski Alman yerleşimi:** İstasyon, 1912'ye dayanır; istasyondan inince, eski Alman yerleşimini sorarak bulmak mümkündür.
- **Alman Mezarlığı:** Yerleşimin üstündeki tepede.
- **Çakıt Vadisi ve tüneller:** Hattın yanı başında, vadi boyunca uzanır.
- **Yürüyüş yolu:** Bir kaynağa göre, piknik alanından Varda Köprüsü'ne kadar uzanan yaklaşık 20 km'lik bir yürüyüş yolu bulunur.
- **Varda Köprüsü:** Hacıkırı (Kıralan) yakınında; Belemedik'e karayoluyla uzaklığı kaynaklarda yaklaşık 70 km olarak veriliyor, yani aynı gün karayoluyla her ikisini görmek planlama gerektirir.
Ulaşım için tren seçeneği de var: Vikipedi'ye göre, Belemedik istasyonu Toros Ekspresi ve Erciyes Ekspresi'ne hizmet veriyor; ayrıca 2024'te Adana'dan Belemedik'e, oradan Varda Köprüsü yönüne uzanan bir turistik tren pilot uygulaması duyuruldu. Güncel sefer saatleri ve turistik hat durumu zamanla değiştiği için, gitmeden önce TCDD Taşımacılık'tan kontrol edilmelidir.
Yanlış Bilinenler
Yanlış: Belemedik ismi, "bilemedik" hikâyesinden geldiği kesin olarak bilinen bir isimdir.
Doğrusu: Bu bir halk anlatısıdır; ismin kökenine dair birden fazla, birbiriyle çelişen açıklama var.
Yanlış: Varda Köprüsü'nün uzunluğu ve inşa yılı kesin olarak bellidir.
Doğrusu: Kaynaklarda 172-210 m ve 1905-1910/1912 arasında değişen değerler yer alıyor.
Yanlış: Belemedik'te ölenlerin toplam sayısı kesin olarak bilinmektedir.
Doğrusu: Elimizde "yaklaşık 200 Alman" gibi tahminler var; daha yüksek rakamların dayanağı belirsizdir.
Kronoloji
Sonuç: Dağların Arasında Kalan Bir Çağ
Belemedik, tek başına bir köy değil, bir çağın izidir. Berlin'den Bağdat'a uzanan büyük bir hayalin, Toroslar'da dağa çarpıp tünellere, köprülere ve bir mezarlığa dönüştüğü yer. Rakamlar kaynaktan kaynağa değişiyor, isimlerin hikâyeleri tartışmalı; ama raylar hâlâ yerinde, Varda hâlâ ayakta, ve tren hâlâ aynı vadiden geçiyor.
- Uzuncaburç: Olba Krallığı'nın Kutsal Şehri, Diocaesarea
- Kastabala: Ateşin Üzerinde Yürüyen Rahibelerin Kenti
- Milli Mücadelede Antep
- Rumkale'nin Tarihsel Kronolojik Yerleşimi
