Klasik kaynakların anlattığı Asma Bahçeleri'nin Babil'de bulunduğu kesin olarak kanıtlanmış değildir. Babil kazıları tartışmasız bir yapı ortaya çıkarmadı ve Nebukadnezar'ın zengin inşa yazıtları bu harikayı açık biçimde anlatmaz. Asurolog Stephanie Dalley, hikâyenin Asur Kralı Sennacherib'in Ninova'da kurduğu gerçek kraliyet bahçeleri ve su sistemlerinden kaynaklandığını savunur. Bu güçlü bir akademik teoridir, fakat tartışma tamamen kapanmış değildir.
Bahçeler Nasıl Tasvir Ediliyor?
Klasik anlatılarda bahçe, kat kat yükselen teraslar üzerinde kuruludur. Toprak tabakaları büyük ağaçların kök salabileceği kadar kalındır. Su alt seviyeden üst seviyelere mekanik düzeneklerle taşınır.
Türkçedeki “asma” ifadesi gerçek anlamda iplerle sallanan bahçe anlamına gelmez; yükseltilmiş teraslar söz konusudur.
Bahçeleri Nebukadnezar mı Yaptırdı?
En yaygın gelenek bahçeleri II. Nebukadnezar'a bağlar.
Romantik anlatıya göre kral, yeşil ve dağlık memleketini özleyen Medyalı eşi Amytis için yapay bir dağ ve bahçe yaptırmıştır.
Sorun şudur:
Nebukadnezar büyük bir inşaatçıydı ve projelerini yazıtlarında ayrıntılı biçimde anlatıyordu. Babil'in surları, tapınakları ve sarayları için çok sayıda metin vardır. Fakat bugün elimizde “eşim için göğe yükselen bahçeler yaptırdım” diye açıkça okunabilen bir Nebukadnezar yazıtı yoktur.
Bu Sessizlik Neden Önemli?
Kanıt yokluğu yokluğun kesin kanıtı değildir.
Antik arşivlerin büyük kısmı kaybolmuş olabilir.
Ancak böylesine olağanüstü ve kraliyet prestiji yüksek bir projenin kralın inşaat propagandasında görünmemesi dikkat çekicidir.
Bu yüzden bahçelerin Babil'deki varlığını yalnızca çok daha geç klasik metinlerle savunmak zorlaşır.
Hangi Antik Yazarlar Bahçelerden Söz Ediyor?
Diodoros, Strabon ve Quintus Curtius Rufus gibi yazarlar bahçeleri anlatır.
Bu yazarlar bahçelerin varsayılan inşasından yüzyıllar sonra yaşamıştır.
Bazılarının Ktesias veya Kleitarkhos gibi bugün eserleri kayıp daha eski yazarlardan yararlanmış olması mümkündür.
Bu zincir, anlatının antik olduğunu gösterir; fakat doğrudan Nebukadnezar dönemi tanıklığı sağlamaz.
Herodotos Neden Sessiz?
Herodotos Babil'i ayrıntılı biçimde anlatır.
Şehrin surlarından, Fırat'tan ve büyük yapılardan söz eder.
Fakat Asma Bahçeleri'ni anlatmaz.
Herodotos'un gerçekten Babil'i ziyaret edip etmediği ayrıca tartışmalıdır.
Yine de bahçeler gerçekten dünyanın en görkemli yapılarından biriyse, bu sessizlik araştırmacılar için dikkat çekicidir.
Koldewey Bahçeleri Buldu mu?
Alman arkeolog Robert Koldewey 1899'dan itibaren Babil'de büyük kazılar yaptı.
İştar Kapısı ve saray yapıları dahil çok önemli kalıntılar ortaya çıkardı.
Güney Sarayı yakınındaki tonozlu bir yapının Asma Bahçeleri olabileceğini öne sürdü.
Fakat daha sonraki araştırmalar bu tanımlamayı kesin kabul etmedi.
Yapının konumu, su kaynakları ve muhtemel işlevi antik anlatılarla tam uyuşmaz.
Bu nedenle bugün “Asma Bahçeleri bulundu” denilemez.
Ninova Teorisi Nedir?
Oxford Üniversitesi'nden Asurolog Stephanie Dalley, bahçelerin aslında Ninova'da olduğunu savunur.
Ona göre klasik yazarların “Babil” diye aktardığı büyük bahçe, Yeni Asur Kralı Sennacherib'in Ninova'daki saray bahçesiydi.
Sennacherib MÖ 704-681 arasında hüküm sürdü ve Ninova'yı dev bir başkente dönüştürdü.
En önemlisi, kendi yazıtlarında su mühendisliği, kanallar ve büyük bahçeler hakkında ayrıntılı bilgiler bıraktı.
Ninova'da Gerçek Bahçeler Var mıydı?
Evet.
British Museum, Asur kraliyet bahçelerinin gerçekliğini hem yazıtlar hem kabartmalar üzerinden açık biçimde gösterir.
Ashurbanipal'in saray kabartmalarında:
- asmalar,
- ağaçlar,
- gölgelik alanlar,
- kraliyet ziyafet sahneleri
görülür.
Sennacherib'in büyük su sistemi ise Ninova'ya kilometrelerce uzaktan su getiriyordu.
Jerwan Su Kemeri
Sennacherib'in su projesinin en etkileyici kalıntılarından biri Jerwan'daki taş su kemeridir.
Bu yapı, suyun uzun mesafeler boyunca kontrollü biçimde Ninova'ya taşındığını gösterir.
Bir büyük kraliyet bahçesini sulamak için tam da böyle bir sistem gerekir.
Bu nedenle Ninova teorisi yalnızca “başka bir şehir olabilir” tahmini değildir; gerçek mühendislik altyapısıyla desteklenir.
Babil ile Ninova Nasıl Karışmış Olabilir?
İki şehir farklı imparatorlukların başkentleridir.
Fakat antik anlatılar yüzyıllar boyunca kopyalandı.
Asur kralları dönem dönem Babil'i de yönetmişti.
Sonraki Yunan yazarların Mezopotamya şehirleri ve kralları hakkındaki bilgileri her zaman kusursuz değildi.
Bu nedenle bir büyük Asur bahçesinin zamanla Babil'e atfedilmiş olması teorik olarak mümkündür.
Bütün Uzmanlar Dalley'e Katılıyor mu?
Hayır.
Bu teori ciddi akademik destek görmüş ve tartışmayı değiştirmiştir.
Ancak kesin çözüm değildir.
Başka araştırmacılar Babil'de henüz tanımlanmayan bir bahçenin bulunabileceğini veya klasik anlatının farklı Mezopotamya bahçe geleneklerini birleştirmiş olabileceğini düşünür.
Bahçeler Hiç Var Olmamış Olabilir mi?
Evet.
Yedi Harika listeleri, yapıların çağdaş resmi envanteri değildir.
Helenistik ve Roma dönemlerinde “görülmeye değer olağanüstü yapılar” listeleri zamanla şekillendi.
Gerçek Mezopotamya kraliyet bahçelerinin ünü, tek bir dev efsanevi bahçeye dönüşmüş olabilir.
Teknolojik Olarak Böyle Bir Bahçe Mümkün müydü?
Kesinlikle.
Mezopotamya binlerce yıllık sulama mühendisliği geleneğine sahipti.
Kanallar, setler ve su kaldırma yöntemleri olmadan bölgenin büyük tarım sistemleri zaten sürdürülemezdi.
Sorun teknik imkânsızlık değil, hangi yapının klasik kaynaklardaki harikaya karşılık geldiğidir.
“Arşimet Vidası” Meselesi
Dalley, Sennacherib metinlerindeki bazı su yükseltme ifadelerini daha sonra Arşimet vidası adıyla tanınacak sisteme benzeyen bir mekanizma şeklinde yorumlar.
Eğer doğruysa bu teknoloji Arşimet'ten yüzyıllar önce kullanılmış olabilir.
Ancak teknik terimlerin çevirisi uzman tartışmasıdır. Bunu kesin bilgi gibi sunmak doğru olmaz.
Amytis Hikâyesi Ne Kadar Güvenilir?
Nebukadnezar'ın Medyalı eşinin memleketini özlediği için bahçeleri yaptırdığı hikâye popülerdir.
Fakat bu romantik anlatının çağdaş Babil belgesiyle sağlam biçimde desteklendiğini söyleyemeyiz.
Babil'in Kendisi Gerçekten Büyük müydü?
Evet.
İştar Kapısı, büyük surlar, Esagila tapınağı, Etemenanki ve saraylar Babil'in anıtsal ölçekte bir kent olduğunu gösterir.
Asma Bahçeleri tartışmalı olsa bile Babil'in ihtişamı efsane değildir.
Neden Kalıntı Bulmak Zor?
Mezopotamya'da çok sayıda yapı kerpiçten yapılmıştır.
Kerpiç, erozyon ve sonraki yapılaşma karşısında kolayca kaybolabilir.
Fırat'ın yatağı da zaman içinde değişmiştir.
Bu nedenle bir bahçenin fiziksel izlerinin yok olması mümkündür; fakat bu olasılık kendi başına Babil'de bulunduğunu kanıtlamaz.
1. Babil'de gerçek bir büyük teraslı bahçe vardı, fakat henüz kesin olarak tanımlanamadı.
2. Klasik anlatının kaynağı esas olarak Sennacherib'in Ninova bahçeleriydi.
3. “Asma Bahçeleri”, farklı Mezopotamya bahçe ve su mühendisliği geleneklerinin tek efsanevi yapıda birleşmesidir.
Yanlış Bilinenler
Yanlış: Asma Bahçeleri Babil'de kesin olarak bulundu.
Doğrusu: Tartışmasız bir arkeolojik tanımlama yoktur.
Yanlış: Nebukadnezar yazıtları bahçeyi ayrıntılı biçimde anlatır.
Doğrusu: Böyle bir açık kayıt bilinmiyor.
Yanlış: Ninova teorisi internet efsanesidir.
Doğrusu: Asuroloji, yazıt ve arkeolojik altyapıya dayanan akademik bir tezdir.
Yanlış: Bahçeler kesinlikle hiç var olmadı.
Doğrusu: Kanıt yetersizliği yokluk kanıtı değildir.
Kronoloji
Sonuç
Asma Bahçeleri'nin gizemi “nasıl kayboldu?” sorusundan önce “neredeydi?” sorusudur.
Babil'de kesin yapı yok.
Nebukadnezar'ın zengin yazıtları sessiz.
Ninova'da ise gerçek anıtsal bahçeler ve büyük su mühendisliği var.
Bu durum Ninova tezini güçlü yapıyor; fakat kesin çözüm hâlâ tartışmalıdır.
- Babil Kulesi Gerçek miydi?
- Hammurabi Kanunları İlk Kanunlar mıydı?
- Nuh Tufanı Gerçek mi?
