Artemis Tapınağı, antik dünyanın bilinen en büyük mermer tapınaklarından biriydi (yaklaşık 115 x 55 metre, 127 sütun) ve MÖ 550 civarında Lydia Kralı Kroisos'un finansmanıyla tamamlandı. Tapınağın yıkımı gizemli değil: MÖ 356'da Herostratos adlı bir kişi, sadece adını tarihe geçirmek için tapınağı kasten ateşe verdi — antik tarihçi Strabon bunu açıkça anlatır. Tapınak yeniden inşa edildi, ama MS 3. yüzyılda Gotların akınıyla ve Hristiyanlığın yayılmasıyla önemini kaybetti, taşları başka yapılarda kullanıldı.
- Tapınak tarihte üç kez inşa edildi: en eski (Arkaik) versiyon, Kroisos'un finanse ettiği büyük versiyon (MÖ 550) ve MÖ 356 yangınından sonraki son, en büyük versiyon.
- "Herostratos Sendromu" terimi (ün için yıkıcı eylem yapma) bugün psikolojide hâlâ kullanılır — doğrudan bu olaydan gelir.
- John Turtle Wood, 1869'da Britanya Müzesi adına yürüttüğü kazılarla tapınağın temellerini yeniden buldu.
- Bugün sahada duran tek sütun, orijinal parçalardan modern dönemde yeniden birleştirilmiştir; tapınağın büyük kısmı taş talanı nedeniyle kayıptır.
Kroisos'un Finansmanı
Herodot'a göre, efsanevi zenginliğiyle bilinen Lydia Kralı Kroisos, tapınağın inşasına büyük katkıda bulundu; tapınaktaki bazı sütun kaidelerinde onun adının geçtiği yazıtlar bulunmuştur. Bu, tapınağın gizemli değil, dönemin en zengin krallıklarından biri tarafından finanse edilen, iyi belgelenmiş bir kraliyet projesi olduğunu gösterir.
Herostratos Olayı
Strabon'un Geographica'sında anlattığına göre Herostratos, sadece ismini ölümsüzleştirmek amacıyla tapınağı ateşe verdi. Efes yönetimi, onun bu amacına ulaşmasını engellemek için adının anılmasını yasakladı — ironik biçimde bu yasak bile onun adının tarihe geçmesine (ve "Herostratos Sendromu" teriminin doğmasına) neden oldu.
Kalıntıların Akıbeti
Roma döneminde yeniden inşa edilen tapınak, MS 3. yüzyıldaki Got akınları ve Hristiyanlığın yükselişiyle terk edildi; mermerleri Ayasofya dahil başka yapılarda yeniden kullanıldı. Bugün pek çok orijinal parça, Britanya Müzesi ve Efes Müzesi'nde sergileniyor.
| İddia | Kaynak | Akademik Durum |
|---|---|---|
| Tapınağın yıkımı gizemli bir felaket | Popüler içerik | Strabon'un açıkça belgelediği bir kundaklama olayı (Herostratos, MÖ 356) |
| Tapınağın altında gizli bir yapı/oda var | Bazı sansasyonel kaynaklar | Kazılarda böyle bir bulguya rastlanmadı |
| Tapınak "büyülü" bir enerji merkeziydi | New Age literatürü | Arkeolojik ya da metinsel bir dayanağı yok; Artemis kültünün dini işlevi iyi belgelenmiş |
Tapınağın ilk (Arkaik) versiyonunun tam boyutları ve görünümü, sonraki yeniden inşalar nedeniyle net değildir. Sahadaki mevcut sütunun tam olarak hangi döneme ait parçalardan oluştuğu tartışmalıdır.
